pic
pic
  • ۱۱
    مقصود از «نَحْنُ»245
    ارتباط آيه 86 با آيات قبل از آن245
    معنای روح و ريحان247
    معانی روح247
    معانی ريحان248
    «سلام»، ويژگی اصحاب یمین250
    1ـ سلام خداوند250
    2ـ سلام از سوی دوستان250
    «عذاب و آتش»، ویژگی گمراهان251
    تفسیر آیه (فَسَبِّحْ بِسْمِ رَبِّکَ الْعَظِيمِ)253
    3. آيات انتهايی سوره فجر253
    معنای «نفس مطمئنّه»254
    زمان خطاب «إرجعي»261
    جزئيّت «رَاضِيَةً مَرضِيَّةً» در خطاب267
    بررسی «فَادْخُلِي فِي عِبَادِي»267
    دیدگاه مرحوم علاّمه طباطبایی267
    دیدگاه دیگر مفسّران269
    منظور از جنّت در آيه «وَ ادْخُلِي جَنَّتِي»270
    4. آيات 62 تا 64 سوره يونس272
    معنای واژه «ولایت»272
    مصادیق «اولیاء الله»274
    روايات رسيده در تفسير اولياء الله276
    نبودن ترس و اندوه در اولیای الاهی در دنيا و آخرت278
    معنای «بُشْری»281
    فصل پنجم: برزخ و حالات قبر289
    گفتار اوّل: دليل عقلی وجود برزخ290
    گفتار دوم: آيات پيرامون برزخ و خصوصيات آن292
  • ۱۲
    1. آيات 99 و 100 سوره مؤمنون293
    تبيين معنا و مراد از «وراء»293
    بررسی واژه «برزخ» در آيه294
    زمان شروع برزخ296
    2. آيه 154 سوره بقره296
    ديدگاه طبرسی(ره) در تفسير «أحياء»296
    ديدگاه علاّمه طباطبايی در معنای «أحياء»300
    دلالتِ آيه بر شهدا و ديدگاه علاّمه(ره)303
    نقد ديدگاه علاّمه(ره)307
    اشکال علاّمه(ره) بر ديدگاه اخباری‌ها و نقد آن307
    3. آيات 10 و 11 سوره غافر309
    ديدگاه علاّمه طباطبايی(ره) در ارتباط بين آيات310
    معنا و مراد از «دو ميراندن و زنده کردن»312
    1. دیدگاه علاّمه طباطبایی(قده)312
    2. تفسیر ابن عباس و دیگران313
    3. حيات عالَم ذَر و حيات دنيوی314
    4. تأکيدی بودن تثنيه314
    5. دیدگاه شیخ بهایی(قده)315
    6. دیدگاه شارح «المواقف»317
    7. دیدگاه جرجانی318
    4. آيات 55 و 56 سوره روم323
    احتمالات موجود در «ما لبثوا غير ساعة»324
    ديدگاه علاّمه(ره)325
    ديدگاه امين الاسلام طبرسی(ره)327
    ديدگاه برگزيده329
    5. آيات 169 تا 171 سوره آل‌عمران330
    1. تبيين معنا و مراد «حياة»330
  • ۱۳
    2. بقای سعادت برای شهدا و خلود آنان در سعادت332
    3. معنای «عند ربّهم» از دیدگاه فخر رازی336
    4. ديدگاه طبرسی(ره) در معنای «يُرْزَقُون» و اشکال بر آن338
    5. قالب ارواح شهد338
    بررسی روايات اهل بيت(ع)340
    جمع بین روایات347
    دیدگاه ملا صالح مازندرانی(ره) در جمع روايات و اشکال آن348
    اشکال تناسخ و پاسخ آن352
    اقسام تناسخ353
    6. آيه 46 سوره غافر356
    ديدگاه علاّمه طباطبايی(قده)357
    بررسی تفسير «غدوّاً و عشيّاً»359
    7. آيه 26 سوره يس360
    جريان مؤمن آل‌ياسين361
    پاداش ایمان و عمل صالح362
    8. آيات 124 تا 126 سوره طه365
    تفاوت «عيش» و «حيات»366
    بررسی معنای «ذکر»366
    تلازم بين اعراض از ذکر و معيشت سخت368
    بررسی احتمالات سه‌گانه مطرح در «معيشت ضنک»369
    اشکال علاّمه(ره) بر احتمال دوم370
    نقد دیدگاه علاّمه(ره)371
    نقد علاّمه بر احتمال سوم372
    روایات مؤیّد احتمال دوم373
    9. آيات انتهايی سوره واقعه379
    بررسی مفردات آيات379
    1. نُزُل379
  • ۱۴
    2. حَمیم380
    3. تَصلية380
    قسمتی از خطبة الغرّاء حضرت امیر(ع)383
    منظور از دروغ‌گویان گمراه (الْمُكَذِّبينَ الضَّالِّينَ)385
    گفتار سوم: بررسی آيات دالّ بر نفس و روح386
    1. آيه 42 سوره زمر387
    2. آيات 10 و 11 سوره سجده388
    3. آيه 85 سوره اسراء388
    4. آيات 12 تا 14 سوره مؤمنون390
    شواهد دالّ بر وجود نفس و روح392
    گفتار چهارم: بررسی روايات دالّ بر برزخ و مسائل آن394
    1. روايات مربوط به عذاب قبر394
    الف. قرار دادن جريده همراه ميّت394
    ب. ويژگی سؤال‌کنندگان در قبر396
    ج. دعای رسول خدا(ص) عامل رفع عذاب قبر397
    د. عوامل عذاب و فشار قبر399
    هـ . عدم اختصاص فشار قبر به دفن در زمين404
    و. درست نمازگزاردن عامل رفع وحشت قبر405
    ح. عذاب قبر عامل دوری عذاب اُخروی406
    2. بعضی از روايات بيان‌گر عوامل آسايش در قبر408
    1. راهنمايی و دستگيری افراد ضعيف408
    2. صبر در عبادات409
    3. برخی از روايات مربوط به ارتباط با اهل برزخ411
    4. نقد نظر وهابيت در باب زيارت قبور420
    5. روايات پيرامون سؤال قبر424
    6. ولادت حضرت فاطمه(عليها السلام) و مسأله برزخ429
  • ۱۵

    پيش‌گفتار


    بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

    الحمد للّه الذی لا یبلغ مدحته القائلون ولا یحصی نعمائه العادّون ولا یؤدّی حقّه المجتهدون

    از دسـت و زبـان که برآید کز عهده شکرش به در آید

    او را با همه فقر و ناتوانیم بر همه نعمت‌هایش شاکرم؛ زیرا اوست که (الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى) (اعلی، 2 و 3) آفرید و آفریده خود را به کمال رساند و با دقت تمام تقدیر کرد، انسان را به خود وانگذارد و با اِنزال کتب و ارسال رسل، راه هدایت را بر او هموار ساخت و با رسالت پیامبر خاتم و امامت جانشینان به حقش ـ که بر آنان درود بی‌پایان باد ـ بر نوع بشر منّت نهاده، نعمت خود را به پایان و دینش را به سرانجام مقصود رساند، اَعلام هدایت را برافراشت و راه را از بیراهه نمایان ساخت؛ (لِّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَن بَيِّنَةٍ) (انفال، 42) حیات دنیوی بشر را به عالم برزخ و جهان آخرت و بهشت و دوزخ پیوند داد تا زمینة کامل پاداش و مجازات، ثواب و عقاب را فراهم آورد و تضمینی بر پیروی از فرامین آسمانی برای رسیدن به کمال باشد و در حیات جاوید اُخروی به سر برد؛ (وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ) (عنکبوت، 64).

  • ۱۶

    کتاب حاضر

    از آ‌ن‌جا که توجه به تفسیر قرآن کریم، این کتاب حیات‌بخش آسمانی و الهام گرفتن از آن برای همه مطلوب و برای این‌جانب از آمال دیرین بود، تصمیم گرفتم یک روز در هفته را به تفسیر کلام الله مجید بپردازم و به جهت اهمیت بحث معاد در میان مباحث کلامی و اعتقادی این بحث را برگزیده و به صورت تفسیر موضوعی، به آیات معاد اختصاص دادم. در اهمیت این بحث همین بس که به گفته برخی از اندیشمندان ربع قرآن به تصریح یا تلویح درباره زندگی جهان آخرت است.

    در این کتاب، بخشی از این آیات مورد بحث قرار گرفته و از خداوند متعال توفیق ادامه و تکمیل آن را مسئلت دارم و سعی بر آن شده است که در موارد مناسب از شیوه‌های اجتهادی و اصولی استفاده شود و آیات متعدد علاوه بر تکیه بر کلام حاملان اصلی قرآن، ائمه معصومین(عليهم السلام)، با صناعت علم اصول نیز مورد تحلیل قرار گیرد.

    این مباحث پس از پیاده شدن از نوار، به همت فاضل گرامی جناب حجت‌الاسلام والمسلمین آقای سید جواد حسینی‌خواه (دامت تأییداته) تحقیق و تقریر و به زیور طبع آراسته گردید، ضمن تقدیر و تشکر از ایشان و همه کسانی که در به سامان رسیدن این کتاب اهتمام ورزیدند، خصوصاً مدیر محترم مرکز فقهی، حضرت حجت‌الاسلام والمسلمین آقای فاضل کاشانی (دامت برکاته)، امید آن است که مورد توجه علاقه‌مندان قرار گیرد و ثواب آن را به ارواح طیّبة اهل‌بیت عصمت و طهارت، شهدا، علما و به خصوص والد مکرّم، مرجع عالیقدر، مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی (رضوان الله تعالی علیهم) تقدیم می‌نمایم.

    جعله اللّه تعالی ذُخراً لنا ولهم لیوم لا ینفع مال ولا بنون إلا من أتی اللّه بقلب سلیم.

    مركز فقهى ائمّه اطهار(عليهم‌ السلام)
    محمّدجواد فاضل لنکرانی




  • ۱۷

    بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

    الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ

    وَلَعْنَةُ اللهِ عَلَى أعْدَائِهِم أجْمَعِينَ


    مقدّمه

    همان‌طور که وعده داده بوديم، به توفيق الاهي ـ ان‌ شاء الله ـ بحث تفسير قرآن کريم پيرامون آيات «معاد» را آغاز مي‌کنيم که علاوه بر فايده علمي، از فوائد عملي، دنيوي و اخروي نيز برخوردار است. اما قبل از آغاز مباحث، خاطره‌اي از مرحوم والد عرض مي‌کنم.

    هيچ‌گاه فراموش نمي‌کنم که از مرحوم والد سؤال کردم: دليل ارادت و اعتقاد زيادتان به مرحوم آيت‌الله العظمي بروجردي(قدس سرّه) چيست؟ به چه دليل چنين اعتقادي داريد؟ آيا غير از جهات علمي مسأله ديگري نيز در نظرتان هست؟

    ايشان فرمودند: بله؛ مرحوم آقاي بروجردي(قدس سرّه) شخصي بود که به «معاد» باور داشت؛ و آن را در مقابل خود مي‌ديد. ايشان در اين مرحله قرار داشتند.

    اين مطلب، بسيار مهم است و نشان مي‌دهد باور و اعتقاد به معاد به آساني براي انسان حاصل نمي‌شود. اگر اعتقاد به «معاد» در انسان ايجاد شود، مسائل ديگر او نيز حلّ خواهد شد.

  • ۱۸

    گستره مباحث آیات معاد در کتب روایی

    از نکاتي که نظر پژوهشگر را در بحث مسأله «معاد» به خود جلب می‌کند، توجّه محدّثین بزرگ به آیات مرتبط با این مسأله است؛ در میان محدّثین، مرحوم علاّمه مجلسی(رحمه الله) به طور گسترده این آیات را ضمن عناوین مختلفی مورد توجه قرار داده‌اند. ما نیز کتاب بحارالانوار را به جهت جامعیت آن نسبت به سایر کتب روایی مورد بحث قرار می‌دهیم.

    ايشان در جلدهاي ششم، هفتم و هشتم مباحث مربوط به «معاد» را ذکر کرده است. شيوه ايشان در طرح مباحث بدين صورت است که در هر بابي، ابتدا آيات مربوط را آورده‌اند و سپس، نکات تفسيري و توضيحات آيات را متذکّر مي‌شوند؛ در نهايت نيز وارد بحث روايي شده و روايات مربوط را بيان و توضيح مي‌دهند.

    به نظر مي‌رسد مناسب است قبل از ورود به اصل بحث، ابتدا عناوين و آيات شريفه قرآن کريم در مسأله معاد را که ايشان در اين سه جلد آورده‌اند، ذکر نماييم.


    ابواب و آيات مذکور در جلد 6 بحار الأنوار

    مرحوم علاّمه مجلسي(قدس سرّه) بحث معاد و «ابواب الموت» را از صفحه 116 جلد ششم کتاب بحار آغاز مي‌کند. بدين ترتيب که در باب اوّل از «ابواب الموت» تحت عنوان «حكمة الموت و حقيقته و ما ينبغي أن يعبّر عنه» ـ يعني: حکمت و حقيقت مردن چيست؟ و از اين حقيقت به چه تعبيري بايد ياد شود؟ ـ آيه دوم سوره ملک را ذکر مي‌نمايد. خداوند متعال در اين آيه مي‌فرمايد:

    (الَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَهُوَ الْعَزيزُ الْغَفُورُ

    همان كه مرگ و زندگى را پديد آورد تا شما را بيازمايد كه كدامتان نيكوكارتريد، و او عزيز آمرزنده است.

    در باب چهارم که بحث دوست داشتن ديدار پروردگار و مذمّت فرار از مرگ

  • ۱۹

    را تحت عنوان «حبّ لقاء الله و ذمّ الفرار من الموت» بيان مي‌کند، آيات زير را ذکر مي‌نمايد؛ البته توجّه داشته باشيد که مقصود ما، بيان صحّت ادّعاي ايشان نيست؛ و در مباحث آينده به بررسي آيات خواهيم پرداخت. اما به هر حال، ايشان اين آيات را ذکر مي‌کند:

    الف) آيات 94 تا 96 سوره بقره:

    (قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ * وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْديهِمْ وَاللَّهُ عَليمٌ بِالظَّالِمينَ * وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصيرٌ بِما يَعْمَلُونَ)

    بگو: «اگر نزد خدا، سراى بازپسين به شما اختصاص دارد و نه ديگر مردمان، پس اگر راست مي‌‏گوييد، آرزوي مرگ كنيد!.» * ولى به سبب كارها و اعمال زشتي كه پيش فرستاده‌اند، هرگز آن را آرزو نخواهند كرد. و خدا به [حال‏] ستمگران داناست. * و آنان را مسلماً آزمند و حريص‌ترين مردم به زندگى، و [حتى حريص‌تر] از كسانى كه شرك مي‌‏ورزند خواهى يافت. هر يك از اين‌ها آرزو دارد كه كاش هزار سال عمر كند با آن‌كه اگر چنين عمري هم به او داده شود، او را از عذاب دور نتواند داشت. و خدا بر آنچه مي‌كنند، بينا است.

    ب) آيات 143 و 168 سوره آل عمران:

    (وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ) * (الَّذينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ)؛

    و شما مرگ را پيش از آن‌كه با آن روبرو شويد، سخت آرزو مى‌كرديد پس، آن را ديديد و [هم چنان‏] نگاه مى‌كرديد [پس تزلزل و فرار چرا؟!]. * همان كسانى كه [منافقاني که در خانه‏] نشستند و درباره دوستان خود گفتند: «اگر از ما پيروي مى‌كردند كشته نمى‌شدند.» بگو: «اگر راست مي‌‏گوييد مرگ را از خودتان دور كنيد.»

  • ۲۰

    ج) آيه 78 سوره نساء:

    (أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ في‏ بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَديثاً)؛

    هر كجا باشيد، مرگ شما را درمي‌يابد هر چند در بُرج‌هاي استوار باشيد. و اگر [پيشامد] خوبى به آنان [يعني منافقان] برسد، مى‌گويند: «اين از جانب خداست» و چون صدمه‌اي به ايشان برسد، مي‌گويند: «اين از طرف توست.» بگو: «همه از جانب خداست.» [آخر] اين قوم را چه شده است كه نمي‌خواهند سخنى را [درست‏] دريابند؟

    د) آيات 7 و 8 سوره يونس:

    (إِنَّ الَّذينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَاطْمَأَنُّوا بِها وَالَّذينَ هُمْ عَنْ آياتِنا غافِلُونَ * أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ)؛

    كسانى كه اميد به ديدار ما ندارند، و به زندگى دنيا دل خوش كرده و بدان اطمينان يافته‌اند، و كسانى كه از آيات ما غافل‌اند، * آنان به [كيفر] آن‌چه به دست آورده و کسب کرده‌اند، جايگاهشان آتش است.

    هـ ) آيه 16 سوره احزاب:

    (قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لا تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَليلاً)؛

    بگو: «اگر از مرگ يا كشته شدن بگريزيد، هرگز اين گريز براي شما سود نمي‌بخشد، و در آن صورت، [از زندگى] جز اندكي [اندک مدتى يا اندك بهره‌اي] نخواهيد برد.»

    و) آيات 6 تا 8 سوره جمعه:

    (قُلْ يا أَيُّهَا الَّذينَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِياءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ * وَلا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْديهِمْ وَاللَّهُ عَليمٌ بِالظَّالِمينَ * قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ)؛

۲,۸۵۴ بازدید