pic
pic

پاسخ معظم له به یادداشتی پیرامون شبهه‌‌ی «عدم سرايت ايمان و كفر در حقوق شهروندی»

خلاصه خبر :
پاسخ حضرت آيت الله حاج شيخ محمّدجواد فاضل‌ لنكراني‌(دام‌ظله) به يادداشت آقاي دانيال نمازي در رابطه با مطالب آقاي دكتر سيدمصطفي محقق داماد(زيدعزه)

بسم الله الرحمن الرحيم

به دنبال پاسخ به شبهه‌‌ی «عدم سرايت ايمان و كفر در حقوق شهروندی»، يكي از طلاب محترم يادداشتي به عنوان نقد در فضاي مجازي قرار داده است، تحت عنوان «تأملی در ابتناء حقوق شهروندی بر ایمان و کفر»، انتظار آن بود كه بعد از دعوت اين‌جانب از جناب آقاي دكتر محقق داماد(دام عزه) براي مناظره و گفتگو، خود وارد بحث مي‌شدند و براي دفاع از نظريه خويش مطالب خود را بيان مي‌كردند. به هر حال، مناسب ديدم جهت تنوير اذهان و تعميق بحث، خود اقدام به پاسخ نمايم.

لازم مي‌دانم از برخي مراجع معظم تقليد كه نسبت به مقاله قبل عنايت و از اين‌جانب تقدير نمودند تشكر نمايم و نيز از برخي شاگردان كه بحمدالله خود صاحب كرسي تدريس خارج در حوزه مقدسه قم مي‌باشند و اعلام آمادگي براي پاسخ نمودند تشكر و قدرداني دارم.

آن‌چه كه انگيزه براي پاسخ مجدد است، چيزي جز دفاع از مسلّمات و واضحات دين نيست؛ ان شاء الله مورد قبول حق تعالي قرار گيرد.

پس از اين مقدمه‌‌ی كوتاه، نوشته‌‌ی آقاي نمازي در پنج محور است كه به ترتيب پاسخ آنها بيان مي‌شود:

1. در محور اول ايشان اصرار دارد كه عمل جزء مقوم و حقيقت ايمان نيست و ايمان امر قلبي محض است و به آيه‌‌ی شريف «وَ اللهُ عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» اشاره نموده است؛
پاسخ اين است كه:

الف) روشن است مدلول مطابقي اين آيه وسعت متعلق علم خداوند است، به اين معنا كه خداوند متعال به هر آنچه درون قلب‌ها و سينه‌ها است آگاهي دارد؛ اما كدام قسمت آيه دلالت دارد ايمان در قلوب وجود دارد و هيچ ارتباطي به عمل ندارد؟ به عبارت ديگر، مدعا آن است كه ايمان يك امر قلبي محض است و عمل در حقيقت آن دخالت ندارد، در حالي كه آيه هيچ دلالتي بر اين ادعا ندارد.

ب) گرچه عطف، ظهور در بينونت دارد، اما بينونت به اين نيست كه هيچ عملي در حقيقت ايمان دخيل نباشد، بلكه عمل به اركان داخل در حقيقت ايمان است و با اين قرينه «عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» را بر سائر اعمال منطبق مي‌نماييم.

ج) از نكات مهم تفسيري اين است كه نمي‌توان كلمه ايمان را در همه آيات يكسان معنا كرد و چه بسا در برخي از آيات با قرائن موجود در آيه، ايمان به همان امر قلبي تفسير شود، ليكن اين مطلب ارتباطي با ادعاي قائل به عدم دخالت ايمان و كفر در حقوق شهروندي ندارد؛ چرا كه مفاد اين ادعا آن است كه از نظر اسلام و خداوند متعال حقيقت ايمان يك امر قلبي محض است و اين مطلب منافاتي ندارد كه در برخي از آيات، از ايمان معنايي اراده شود كه عمل هم در آن دخيل است و در برخي ديگر از آيات با توجه به قرائن موجود، مقصود از ايمان همان امر قلبي محض باشد؛ نظير اين كه لفظ «القرآن العظيم» در قرآن گاهي جداي از سوره فاتحة الكتاب اراده شده است «وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثاني‏ وَ الْقُرْآنَ الْعَظيمَ» و در مواردي نيز همه قرآن اراده شده است مثل آيات «وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ» و «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَريمٌ». حال مطلب اساسي آن است كه در حقيقت ايمان، آيا عمل دخالت دارد يا خير؟ يعني با توجه به قرآن و سنت بايد به اين سوال پاسخ دهيم.

مع الأسف نويسنده يادداشت توجهي به روايات معتبر در اين زمينه نداشته است؛ از جمله اين كه اميرالمؤمنين(علیه السلام) از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نقل مي‌كند كه در حقيقت ايمان سه چيز معتبر است: عقد قلبي، اقرار زباني و عمل به اركان دين ـ أمالي شيخ طوسي، ص449 ـ و نظير آن از امام رضا(علیه السلام) نيز نقل شده است ـ معاني الأخبار، ص186 ـ (البته اين احتمال وجود دارد كه مراد اركان وجودي انسان، يعني دست، چشم، گوش و پا و ... باشد كه در مواردي با معناي قبل تلازم دارد).

هم‌چنين امام صادق(علیه السلام) فرموده‌اند: «إِنَّ مِنْ حَقِيقَةِ الْإِيمَانِ أَنْ تُؤْثِرَ الْحَقَّ وَ إِنْ ضَرَّكَ عَلَى الْبَاطِلِ وَ إِنْ نَفَعَكَ وَ أَنْ لَا يَجُوزَ مَنْطِقُكَ عِلْمَكَ» (بحار الأنوار ج2 ص114). آيا اين روايت در مقام بيان حقيقت ايمان نيست؟ آيا بايد اين روايات را بر معناي ديگري تفسير كنيم؟ به عبارت فني‌تر، از روايات به خوبي استفاده مي‌شود كه ايمان نسبت به عمل عنوان بشرط شيء را دارد و نه لا بشرط است و نه بشرط لا.

برخي ديگر از رواياتي كه بايستي بدان‌ها توجه كنيد عبارتند از:

1. عليّ بن إبراهيم، عن أبيه، عن بكر بن صالح، عن القاسم بن بريد قال:حدّثنا أبو عمرو الزّبيري، عن أبي عبد اللّه عليه السّلام قال: قلت له: أيّها العالم أخبرني أيّ الأعمال أفضل عند اللّه؟ قال: ما لا يقبل اللّه شيئا إلاّ به، قلت: و ما هو؟ قال: الايمان باللّه الّذي لا إله إلّا هو، ... قال: قلت: ألا تخبرني عن الايمان أقول هو و عمل؟ أم قول بلا عمل؟ فقال: الايمان عمل كلّه و القول بعض ذلك العمل... (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‌2، ص33و34).

2. أبو عليّ الأشعري، عن محمّد بن عبد الجبّار، عن صفوان أو غيره، عن العلاء، عن محمّد بن مسلم، عن أبي عبد اللّه عليه السّلام قال: سألته عن الإيمان، فقال: شهادة أن لا إله إلاّ اللّه و الإقرار بما جاء من عند اللّه و ما استقرّ في القلوب من التصديق بذلك، قال: قلت: الشهادة أ ليست عملا؟ قال: بلى، قلت: العمل من الإيمان؟قال: نعم الإيمان لا يكون إلّا بعمل و العمل منه و لا يثبت الايمان إلّا بعمل (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‌2، ص38).

3. عن مفضّل بن عمر عن يونس بن يعقوب قال سمعت الصادق جعفر بن محمّد(علیهما السلام) يقول في حديث: ... ملعون ملعون من قال الإيمان قول بلا عمل (وسائل الشيعة، ج16، ص280).

از اين مطالب روشن مي‌شود اين كه در قرآن كريم و يا برخي روايات اهل بيت(علیهم السلام) قلوب ظرف براي ايمان قرار داده شده: «أُولئِكَ كَتَبَ في‏ قُلُوبِهِمُ الْإيمانَ» (مجادله: 22) و «وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإيمانِ» (نحل: 106) دليل بر آن نيست كه ايمان يك امر قلبي صرف و محض است. هيچ كس ترديد ندارد جايگاه اصلي ايمان و ظرف حدوث آن قلب است، اما تمام نزاع در اين است كه آيا ايمان امر قلبي محض و صرف است كه عمل هيچ دخالتي در آن ندارد و يا اين كه بر حسب آيات و روايات، عمل در حقيقت ايمان دخالت دارد و در نتيجه امر قلبي محض نيست؟.

د) در مطلب چهارم از محور اول آمده است: «اگر عمل جزء ايمان است فالكلّ ينتفي بانتفاء الجزء، اين ديدگاه يادآور مسلك تكفيري خوارج و آثار شوم آنها در تاريخ اسلام است...»

در پاسخ بايد بيان شود متاسفانه نويسنده‌‌ی يادداشت اساس نزاع و مدّعا را مورد دقت قرار نداده است و نيز معلوم مي‌شود اطلاع دقيقي از افكار و اَنظار خوارج ندارد. توضيح اين كه محل نزاع آن است كه آيا ايمان امر قلبي محض است كه به هيچ وجه نتوان آن را معيار ظاهري در حقوق شهروندي قرار داد يا اين كه امري قلبي صرف نيست و بلكه قيود و شرايطي دارد كه اسلام با توجه به آن قيود و شرايط ايمان و كفر را در حقوق انساني دخيل قرار داده است؟

آنچه از ادله استفاده مي‌شود اين است كه ايمان امر قلبي محض نيست و بلكه مشروط به عمل است و از اين جهت، شارع و دين مي‌تواند ايمان را معياري براي حقوق فردي، اجتماعي، جزايي و سياسي قرار دهد. با همين تفسير است كه صف مؤمنان از صف كافران جدا مي‌شود؛ وگرنه اگر ايمان صرف يك امر قلبي باشد، تقسيم افراد به مؤمن و كافر جز براي روز جزا و قيامت معنا ندارد. كساني كه اندك آشنايي با قرآن كريم داشته باشند اذعان دارند كه در همين دنيا مجموعه مؤمنين از مجموعه كفار متمايز است و هر كدام احكام و آثار خود را دارند.

نويسنده يادداشت در همين قسمت آورده است: بايد توجه داشت كه هر ارتباطي كه ميان ايمان و عمل برقرار نموديم پيكره خارجي عمل، مبرز، محرز و كاشف از حقيقت ايمان نخواهد بود ...

پاسخ اين سخن نيز آن است كه اولاً بر اساس روايات متعدد عمل در حقيقت ايمان داخل است به اين معنا كه ايمان بدون عمل در پيشگاه خداوند ارزشي ندارد (برخي از اين روايات در صفحات آغازين ذكر گرديد). ثانياً اگر عمل كاشف و محرز نباشد، سؤال اين است كه وجه ارتباط ايمان و عمل چيست؟ آيا دو امري كه بيگانه از يكديگرند، در عين بينونت و بيگانگي، باز با هم ارتباط دارند؟ اين چه تناقضي است كه نويسنده خود را در دام آن قرار داده است!؟

ارتباط بين دو شيء يا از قبيل قيد و مقيد بايد باشد كه با انتفاي قيد، مقيد حقيقتاً از بين مي‌رود و يا از قبيل شرط و مشروط كه با انتفاي شرط، مشروط بدون اثر خواهد بود. نويسنده بايد روشن كند كدام يك از اين دو ارتباط مد نظر او است؟

در اين بخش ملاحظات و مناقشات علمي ديگري وجود دارد كه به جهت عدم تطويل به آن نمي‌پردازيم.

هـ) در مطلب پنجم از محور اول به جهت تاييد به كلام محقق اصفهاني و علامه طباطبايي(رحمهما الله) اشاره نموده است....

در پاسخ مي‌گوييم: اي كاش در كلام محقق اصفهاني(رحمه الله) دقت مي‌نموديد كه ايشان در چه مقامي و در صدد بيان چه مطلبي است! هر كس كه با عبارات عربي آشنا باشد به خوبي استفاده مي‌كند ايشان در صدد اثبات اين مطلب نيست كه ايمان امر قلبي محض است و هيچ ارتباطي با عمل ندارد، بلكه مرحوم محقق اصفهاني در صدد تحقيق دو مطلب است؛

اول: تحقيق در اين كه آيا ايمان مجرد علم و يقين است يا اين كه در آن عقد القلب نيز علاوه بر علم و يقين لازم است؟

دوم: كدام ايمان موجب خلود در بهشت و كدام كفر موجب خلود در جهنم است؟ ايشان در مقام دوم بيان فرموده: ایمانِ موجب خلود، هيئت راسخه در نفس است که امری است قلبی و از آن به علم و معرفت و اعتقاد و تصدیق تعبیر می‌شود.

محقق اصفهاني(رحمه الله) در تحقیق مقام اول نپذیرفته است که عقد القلب و التزام نفسانی امری است غیر از علم و یقین و در مقام دوم هم تصریح می کند علم همان اعتقاد نفسانی است.

سپس به دو سؤال پاسخ مي‌دهد؛
سؤال اول این است که در برخی روایات آمده است که بین معرفت خدا و تصدیق به خدا فرق است «وما ورد من أن أوّل الدین معرفة الله وکمال معرفته التصدیق به» كه در جواب می‌فرماید: مقصود از کمال در این روایت، كمالِ در مقابل نقص نیست، بلکه مقصود بالاترین درجه کمال است.

سؤال دوم اینکه در برخی روایات وارده در تفسیر ایمان که همان فرض قلب است، چرا عنوان رضا و تسلیم بر یقین و تصدیق عطف شده است؟. ایشان در جواب از اين سوال در نهایة الدرایة، ج3 ص405 فرموده است: «فهو بملاحظة أن الإيمان ينقسم إلى علم و حال و عمل و الأوّلان من فرائض القلب و الأخير من فرائض الجوارح، فالعلم و المعرفة و اليقين من معارف القلب، و الرضا و التسليم و شبههما المنبعث عن رسوخ العلم و المعرفة من أحوال القلب و ملكاته، لا أن الإيمان بلحاظ المقام الأول متقوم بالرضا و التسليم و أشباه ذلك. و بالجملة حقيقة الإيمان ـ الذي هو هيئة نورانية يتجوهر بها جوهر النفس ـ هو العلم و المعرفة و اليقين.»

از مجموع کلمات محقق اصفهاني(رحمه الله) استفاده می‌شود که ایشان در صدد اثبات این مطلب است که عقد القلب و یا حتی تسلیم و رضا که از احوال قلب و ملکات قلب است، علم و تصدیق قلبی در حقیقت آن دخالت ندارد؛ اما هیچ‌گاه در صدد نفی دخالت عمل در حقیقت ایمان ـ که صریح روایات است ـ نیستند، بلکه تصریح می‌کند ایمان به علم و حال و عمل تقسیم می‌شود؛ یعنی بخشی از ایمان عمل است.

درست نقطه مقابل فرمایش علامه طباطبایی(قدس سره) که ایشان اصرار دارند مجرد علم به شیء و جزم به آن و تصدیق به آن، در تحقّق ایمان کفایت نمی‌کند، بلکه باید عقد القلب در میان باشد و این سخن علامه كه «و من هنا یظهر أیضاً بطلان ما قیل: إنّ الإیمان هو العمل ...» ارتباطی به بحث محل نزاع ندارد. مقصود ایشان قول کسانی است که ایمان را فقط یک عمل خارجی می‌دانند بدون اینکه عقد القلبی در کار باشد و این مطلب با اندکی تأمل در کلمات ایشان روشن می‌شود.

2. محور دوم: از پاسخی که به محور اول دادیم، پاسخ از مطالب نویسنده یادداشت در محور دوم به خوبی روشن می‌شود، خصوصاً استدلال به حدیث «إنّما الأعمال بالنیات» بر این مطلب که چرا عمل، کاشف از ایمان نیست و اینکه روح عمل نیت است و آشیانه آن قلب است و خلق را بدان بار نیست و خلق نمی‌تواند بر اساس ظاهر عمل، نقبی به درون افراد زند».

هرچه در این استدلال تامل نمودیم هیچ وجه صحیحی برای آن نیافتیم و اين كه از کجای این حدیث استفاده می‌شود عمل، کاشف از ایمان نیست، معلوم نگرديد. نویسنده باید در فهم معنای این حدیث به شأن نزول آن مراجعه نماید تا روشن شود مقصود آن است که نیت می‌تواند جای عمل را بگیرد؛ «نیة المؤمن خیر من عمله» و در نتیجه دلالتی ندارد كه عمل آیا کاشف از ایمان هست یا خیر؟

اما این سخن نويسنده يادداشت که «بر توزیع حقوق بر مبنای ایمان ـ به توهم امکان سنجش آن ـ اثری جز منافق‌پروری و تعسر تحقق نیات خالص مترتب نیست»، کلامی خطابی و دور از استدلال و منطق است؛ لذا سزاوار پاسخ مستقل نیست.

و اما اشاره به فرمایش علامه طباطبایی که امر تقوا به دست خداوند است و احدی نمی‌تواند به وسیله آن استعلاء بر دیگری پیدا کند، باید پاسخ داد این امر هم دلالتی ندارد که تقوا یک امر قلبی صرف و محض است و اگر چنین است، باید در این دنیا متقی از غیر متقی تمییز داده نشود و هو کما تری. آری مقدار آن و حساب آن را جز خدای متعال کسی حتی خود انسان متقی هم نمی‌داند و این مطلبی است دیگر.

3. در محور سوم نویسنده یادداشت چند مطلب دارد:

الف) آورده است که در لفظ «اولیاء» در سه آیه اول اجمال وجود دارد و مشتمل بر خطاب است...

با دقت در خود آیات با قطع نظر از تفاسیر، روشن می‌شود که هیچ گونه اجمالی وجود ندارد.

در آیه 51 از مائده خداوند متعال می‌فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَ النَّصارى‏ أَوْلِياءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمين» با توجه به تعبیر «وَ مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ» روشن است که مراد از ولایت، حکومت و سلطه است وگرنه بسیار روشن است که صرف علاقه قلبی و محبت، عقلاً سبب نمی‌شود انسان از زمره‌‌ی آنان تلقی گردد و علاوه بر عقل، در ادله دیگر، اسلام دستور محبت به کفار در برخی موارد داده است.

 قرینه دوم تعبیر «إِنَّ اللهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمين» است که دلالت روشنی دارد بر اینکه چنانچه مسلمانان و مؤمنین، یهود یا نصاری را ولیّ و سرپرست خود قرار دهند از قوم ظالمین محسوب می‌شوند.

قرینه سوم آیه 55 و 56 از سوره‌‌ی مائده است که خداوند متعال بعد از اینکه فرموده مؤمنین نباید یهود، نصاری و کفار را سرپرست خود قرار دهند این سؤال پیش می‌آید که پس چه کسانی می‌توانند ولیّ مؤمنین قرار گیرند؟ خداوند در جواب می‌فرماید: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ * وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ»، مسئله آنقدر نزد خداوند مهم و با عظمت است که در آیه‌‌ی 57 از همین سوره مجدداً با تاکید فراوان می‌فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذينَ اتَّخَذُوا دينَكُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ الْكُفَّارَ أَوْلِياءَ وَ اتَّقُوا اللهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ».

بنابراین بسیار واضح است که این آیات در مقام تحریم حکومت وسلطه‌‌ی کفّار بر مؤمنین است و احتمالات دیگر در این آیات بسیار ضعیف و غیرقابل اعتماد است. از این جهت دلالت این آیات بر نفی مشروعیت سلطه کافر بر مؤمن، کمتر از دلالت آیه شریفه «لَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً» نیست که در ادامه به بحث در مورد آن خواهیم پرداخت.

ب) آیه شریفه «لَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً»

بحث دقیق و مفصّل در مورد این آیه شریفه از حوصله این نوشتار خارج است اما نکاتی را اجمالاً ذکر می‌نمایم:

اولاً: اگرچه در مورد آیه و کلمه «سبیل» احتمالات متعددی در میان است اما در تفسیر یک آیه شریفه باید ببینیم متفاهم عرفی و معنای ظاهر آن چیست؟

تردیدی نیست که کلمه «سبیل»، ظهور در سلطه و ولایت دارد، خصوصاً كه این کلمه از نظر ادبی باید با «إلی» متعدی شود اما در این آیه کلمه «علی» آمده است که از آن ضرر استفاده می‌شود و به تعبیر و برداشت محقق اصفهانی(رحمه الله) آیه هرگونه سلطه‌ای را نفی نمی‌نماید، بلکه سلطه و تسلطی که موجب ضرر بر مسلمانان و مؤمنان باشد مورد نفی و نهی قرار گرفته است.

پس نمی‌توان ادعا نمود کلمه «سبیل» در آیه فی نفسه اجمال دارد و ظهوری ندارد! بلکه ظهور عرفی آن همان تسلط و ولایت است. حال اگر در برخی روایات ـ بر فرض اغماض از اشکال سندی ـ کلمه‌‌ی سبیل را به حجت معنا نموده (از زمان صاحب حدائق(رحمه الله) این نظریه در متون فقهی وارد شد بر خلاف فقهای قبل که از زمان شیخ طوسی(قدس سره) تا زمان ایشان، سبیل را به همان معنای ظاهری خودش تفسیر و به آیه عدم ولایت کافر بر مسلمان و عدم ارث کافر از مسلمان و موارد فراوان دیگر استدلال می‌نمودند) اما فقهاي بعد از ایشان مانند صاحب مفتاح الکرامه و صاحب جواهر و کاشف الغطاء(رحمهم الله) و جمع زیادی باز در مقابل ایشان همان تفسیر قدما از کلمه سبیل را تایید نمودند.

مرحوم محقق نائینی(قدس سره) در المکاسب والبیع ج2 ص345 در جواب از صاحب حدائق آورده است: «و هذه المناقشة مدفوعة بأن ما ورد في تفسير الآيات غير مناف للأخذ بظواهرها ولا يصادم حجية ظهورها لكون هذه التفاسير بياناً لما في بطون الكتاب الكريم الغير المنافية مع الأخذ بظاهره».

مرحوم بجنوردی(قدس سره) در القواعد الفقهیه ج1 ص189 بیان محقق نائینی(رحمه الله) را پذیرفته است و نیز امام خمینی(قدس سره) در كتاب البیع ج2 ص720 آورده است: «ولكن الظاهر عدم استعمال «السبيل» إلاّ في معناه، وهو الطريق في جميع الاستعمالات التي وقعت في الكتاب الكريم وغيره، و مواردها كثيرة جدّاً في الكتاب العزيز، ... و نحوها آية نفي السبيل، فلم يستعمل السبيل في النصر أو الحجّة. بل من الممكن أن يكون المراد نفي جعل السبيل مطلقاً، فالمراد أنّه تعالى لَنْ يَجْعَلَ لِلْكافِرِينَ طريقاً و سَبِيلًا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، لا في التكوين، و لا في التشريع ...».

ثانیاً: این مطلب که در این آیه عبارت {لَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً} مسبوق به «فَاللهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ» و عطف بر آن است كه به قرینه سیاق ظهور در نفی سبیل در آخرت دارد، پاسخش آن است که الف) سیاق در قرآن کریم به نحو موجبه کلیه قرینیت ندارد و در مباحث اصول این مطلب را به صورت مستدل بیان نموده‌ایم. در برخی روایات معتبر وارد شده است که چه بسا در یک آیه شریفه اول آن در یک موضوع و وسط آن در موضوع دیگر و آخر آن در موضوع سوم باشد.

ب) مرحوم آیت الله فاضل(قدس سره) در القواعد الفقهیة ص234 آورده‌اند: «مجرّد المسبوقیة لا دلالة له علی الاختصاص وان المورد لا یکون مخصصاً، غایة الأمر أن المسبوقیة توجب تعمیم مفاد الآیة، إن الله تبارک وتعالی لن یجعل الغلبة للکافر علی المؤمن لا فی مقام التشریع وجعل الاحکام ولا فی یوم القیامة، وهذا المعنی مما یساعده ویؤیده تناسب الحکم والموضوع».

ثالثاً: انس با قرآن کریم اقتضا می‌کند که فقیه به این نتیجه رسد كه آیه شریفه «لَنْ يَجْعَلَ اللهُ لِلْكافِرينَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً» بر همه ادله اولیه حکومت دارد و برخی از فقهای بزرگ به این مطلب تصریح نموده‌اند. محقق ایروانی(قدس سره) در حاشیه مکاسب ج1 ص162 آورده است: «ليت شعري فهل تقصر آية وَ لَنْ يَجْعَلَ اللّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا عن آية ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ في النّظر إلى الأدلّة الواقعيّة و الشّرح لها بل هذه أوضح حكومة و نظرا من دليل لا