pic
pic
  • ۱



    جهاد ابتدايی

    در قرآن کريم

    حضرت آيت الله حاج شيخ محمّدجواد فاضل لنکرانی

    تقرير و تنظيم محمدحسن دانش




    مقدمه

    بسم الله الرحمن الرحيم

    الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ الله وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ(توبه/20)

    وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ‏ وَ صَلَّي اللهُ عَلَي سَيِّدِنَا وَ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ

    بی‌تردید قرآن کریم واپسین منشور جاویدان یگانه پروردگار علیم و شارع حکیم جهان خلقت است برای پروردگان نیازمند به ذات اقدس و ربوبی او. این کتاب مقدس، حاوی آیات گوناگونی از جمله احکام شرعی و عملی است که از زمان پیامبر اکرم(صلی الله عليه وآله) و ائمه اطهار(عليهم السلام) از آن حکم شرعی عملی استنباط می‌شده و می‌شود تا جایی که پیامبر گرامی خدا(صلی الله عليه وآله) و امامان معصوم(عليه السلام) در برخی موارد، حکم شرعی عملی را با مراجعه به آیات قرآن و استناد به آیات الاحکام برای مردم بیان می‌فرمودند و یاران پیشوایان معصوم(عليهم السلام) و فقیهان راستین امامیه از ابتدا تا این زمان، چنین روشی را دنبال کرده و می‌کنند. بنابراین کتاب آسمانی و بی‌نظیر قرآن، نخستین و اساسی‌ترین منبع و مرجع فقه اسلامی برای فقیهان است تا از آن، احکام شرعی فرعی را استنباط و استخراج نمایند.

    یکی از احکام شرعی برگرفته از آیات قرآن کریم، امر به بذل جان و مال در راه خدا در جنگ با دشمنان اسلام و مسلمانان است که از آن به جهاد یاد می‌شود و از ارکان مهم اسلام به شمار می‌رود. اما افزون بر آیات قرآن، در جوامع روایی امامیه و اهل سنت و کتب فقهی فقیهان نیز‌ همواره‌ بخشی‌ با عنوان‌ کتاب‌ الجهاد یا کتاب السِیَر که‌ بیانگر شیوه برخورد مسلمانان‌ با غیرمسلمانان‌ در زمان‌ جنگ‌ و صلح‌ است، ‌به‌ احکام شرعی جهاد از دیدگاه آیات و روایات پرداخته شده است و در آنها موضوعاتی از قبیل تقسیم جهاد به ابتدایی و دفاعی، شرایط‌ وجوب‌ جهاد بر مؤمنان‌، بالا بردن‌ آمادگی‌ رزمی‌ جهادگران، دستورهای مربوط‌ به‌ میدان‌ جنگ‌ مانند روش مبارزه‌ و چگونگی‌ رفتار با جنگجویان، کشته‌ شدگان‌، دستگیرشدگان و بازماندگان‌ جنگ‌، اسارت‌، تقسیم‌ غنایم‌ جنگی و پایان دادن‌ به‌ جهاد و جز این، بحث شده است. بر این اساس جهاد در راه خدا که یکی از واجبات کفایی اسلام است گاه که از سوی دشمنان به مسلمانان تهاجمی صورت می‌گیرد عنوان دفاعی و پدافندی به خود می‌گیرد و گاه که از سوی مسلمانان به دشمنان حمله می‌شود عنوان ابتدایی و آفندی به خود می‌گیرد. لیک پر روشن است که جهاد دفاعی اگر چه آیات و قوانینی در شرع در باره آن وارد شده است، ولی اساسا چنین جهادی نیازمند تشریع نیست و حکم عقل است که انسان را به دفاع وا می‌دارد، ولی جهاد ابتدایی نیازمند تشریع و اجتماع شروط و شرائطی است که با فراهم بودنشان، وجوب آن فعلی شده و تکلیف منجز می‌گردد. با این وجود برخی از نویسندگان با ادعای باطل تقابل فتوای مشهور فقیهان با قرآن، اصل تقسیم جهاد به دفاعی و ابتدایی را بالجمله انکار نمودند و برخی از فقیهان و نویسندگان نیز با پذیرش اصل تقسیم مشهور، ماهیت جهاد ابتدایی را به جهاد دفاعی بازگشت دادند و از این راه به انکار فی‌الجمله تقسیم مشهور فقیهان پرداختند.

    نوشتار پیش روی که حاصل چهل و پنج جلسه درسی از سلسله درس‌گفتارهای خارج فقه و تفسیر یادبود ارزشمند و یادگار دانشمند استاد فقید آیت الله العظمی آقای حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی(قدس سره)، استاد حضرت آیت الله جناب آقای حاج شیخ محمد جواد فاضل لنکرانی دامت برکاته در حوزه مبارکه علمیه قم است، گر چه واپسین تحقیق صورت گرفته درباره موضوع مورد بحث نخواهد بود ولی به نظر نخستین آنها از جهت رفت و آمد فقهی و روش اجتهادی در محل نزاع است. بدین سان از حیث محقِّق و محقَّق ویژگی‌های شایان آموزشی و نوآوری‌های شایسته پژوهشی دارد که آن را از دیگر نوشته‌ها و نوشتارها برجسته می‌نماید.

    اما از دیدگاه محقِّق آن چنان که مقرِّر حقیر با شرکت در سلسله بحث‌ها و درس‌های خارج فقه و اصول و تفسیر و کلام تلقی نموده و می‌نماید، ایشان با نگرشی عمیق به مباحث فقهی و با نگاهی دقیق به مباحث اجتهادی و بر مبنای ضوابط کاملا استدلالی به مسائل و موضوعات علمی می‌پردازند و در این بحث نیز استاد مدقِّق با روش معهود و منظوم خویش، دیدگاه هر دو گروه منکران ارجاعی و بنیادی جهاد ابتدایی را از اساس رد نموده و اصل انشا تکلیف وجوبی جهاد ابتدایی در قرآن را از آیات شریف کلام الله مجید استنباط و استخراج فرموده‌اند ولی تنجز تکلیف را منوط به حضور امام معصوم(عليهم السلام) دانسته‌ و بنابر روایات صحیحه، دوران غیبت کبری حضرت حجت(عجل الله تعالی فرجه الشريف) را عصر ترخیص در ترک این تکلیف مهم شمرده‌اند.

    از همین رو اهمیت محقَّق نیز روشن می‌شود. چه این کتاب تحقیقی است فقهی و اجتهادی با چند رویکرد تفسیری در دو دسته از آیات شریف قرآن که از دسته‌ئی از آنها مبنای تدریجیت تشریعی آیات دال بر جهاد ابتدایی با کافران و مشرکان و سرانجام اثبات اصل مشروعیت جهاد ابتدایی با کافران و مشرکان غیر کتابی استنباط می‌شود و سپس از دسته‌ئی دیگر که تعارض احتمالی آنان با آیات دال بر مشروعیت جهاد ابتدایی ادعا شده با همان رویکرد چند بعدی، مورد کنکاش و نقاش اجتهادی و فقهی فقیه محقِّق واقع شده و تعارض ادعایی میان آنها رفع و دفع گردیده است و البته در خلال واکاوی آیات، آثار فراوان و اهداف بلندی از تشریع جهاد ابتدایی در قرآن تبیین و تحلیل شده است که در فرجام این تحلیل‌ها و تبیین‌ها در کنار برآیندهای به دست آمده به رشته تحریر و تقریر در آمده و اکنون پیش روی پژوهشگران مباحث فقهی و قرآنی قرار گرفته است.

    بدیهی است بر این بحث بسیار مهم فقهی، مباحث دیگری نیز از جمله شرطیت اذن معصوم(عليه السلام) در تنجز تکلیف و در صورت عدم پذیرش شرطیت اذن معصوم(عليه السلام)، شرطیت اذن فقیه جامع الشرائط یا ارجاع امر به دیدگاه عدول مومنان و جهاد با کافران و مشرکان کتابی و بغات و... مترتب می‌شود که در این مجال مطمح نظر تحقیق پیش روی نیست.

    ضمن دعا برای سلامتی و ظهور عاجل حضرت بقیة الله الاعظم (عجل الله تعالی فرجه الشريف) امید است چنان‌چه این اثر مورد عنایت و کرامت بی‌انتهای الهی قرار گیرد، قابل باشد تا بتوان ثواب آن را نیز به روح مطهر سرور بانوان جهان حضرت صدیقه طاهره( عليها السلام) اهدا نمود. از این رو با آرزوی پذیرش این نیایش، پیش آغاز بالا را با فرمایشی گهربار از آن حضرت(عليها السلام) که فرمودند: «فَجَعَلَ اللّهُ الْجِهادَ عِزّاً لِلاِسْلامِ» به پایان می‌رسانم. ان شاء الله مورد بهره برداری قرار گیرد. سوم جمادی الثانی هزار و چهارصد و سی و نه هجری قمری. حوزه علمیه قم.

    محمد حسن دانش شيرازی



    بسم الله الرحمن الرحیم

    إِنَّ اللهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّة يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ(توبه/111)

    «أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ ... وَ ... هُوَ لِباسُ التَّقْوَي وَ دِرْعُ اللهِ الْحَصِينَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ، فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللهُ ثَوْبَ الذُّلِّ ...»

    از درخشان‌ترین واژه‌ها در قرآن کریم و روایات معصومین(عليهم السلام) کلمه‌ی مقدس جهاد است. این عنوان در قرآن، بسیاری از آیات را به خود اختصاص داده است. نکته قابل توجه آن است که بر اساس کلمات فقیهان، جهاد به ابتدایی و دفاعی تقسیم می‌شود. اما در جهاد دفاعی هیچ فقیهی نزاع ندارد و لیک آن‌چه محل بحث میان فقیهان است آن که آیا در اسلام جهاد ابتدایی مشروع است یا خیر؟ مقصود از آن به صورت اجمال آن است که مسلمانان بعد از دعوت کفار به اسلام و بعد از گفتگو و بحث و سپس نپذیرفتن آنان، باید جنگ کنند تا آنان اسلام آورند. بر این اساس مقصود از جهاد ابتدایی نجات فرزندان کفار از کفر ورزیدن و اشاعه‌ی اسلام در عالم بشریت است، نه توسعه‌ی قدرت ظاهری مسلمانان و کشور گشایی و به دست آوردن غنائم مادی، بلکه غرض اصلی ترویج و گستردگی دین اسلام است.

    این کتاب به همت عالمانه و محققانه فاضل ارجمند حضرت حجت الاسلام و المسلمین آقای دانش شیرازی دامت افاضاته گردآوری شده و تقریری است از مباحث قرآنی در آیات وارده در موضوع جهاد ابتدایی که این حقیر موفق به تدریس آن در حوزه علمیه قم شدم و در مجموع کنکاشی است فقیهانه و مجتهدانه در آیات مربوط به جهاد ابتدایی.

    به نظر می‌رسد کسانی که دستی بر فقاهت دارند با مطالعه و بررسی این کتاب به راحتی اذعان به وجود جهاد ابتدایی در اسلام خواهند نمود و نه تنها این توهم و خیال که تقسیم جهاد به ابتدایی و دفاعی غلط است به گونه‌ی کلی برای آنان مردود می‌شود، بلکه با آشنایی با این کتاب، نگاه جدیدی بر این موضوع و آثار ارزشمند و اهداف بلند جهاد ابتدایی در ذهن آنان نقش می‌بندد. چه در این کتاب، آیات بسیاری که دلالت روشنی بر مشروعیت جهاد ابتدایی دارد مورد بحث قرار گرفته و در مقابل، آیاتی که چه بسا تصور شود که دلالت بر عدم مشروعیت آن دارد نیز مورد بررسی قرار گرفته است.

    ضمن تشکر از مقرر محترم، امید آن دارم که این کتاب صفحاتی جدید در اندیشه قرآنی قرآن پژوهان و در استنباط فقه پژوهان بگشاید. ان شاء الله تعالی و الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطیبین الطاهرین. سوم اسفندماه هزار و سیصد و نود و شش هجری شمسی حوزه مبارکه علميه قم.

    محمّد جواد فاضل لنکرانی





    فهرست مطالب

    دیباچه و درختواره بحث11
    تحریر محل نزاع17
    دیدگاه مشهور درباره تقسیمات جهاد18
    تعریف مشهور از جهاد دفاعی19
    تعاریف مشهور از جهاد ابتدایی19
    تعریف اول جهاد ابتدایی20
    تعریف دوم جهاد ابتدایی21
    دیدگاه شاذ درباره تقسیمات جهاد22
    نگرش انکار ارجاعی جهاد ابتدایی22
    نگرش انکار بنیادی جهاد ابتدایی24
    سنت و سیره نبوی دال بر جواز و وجوب جهاد ابتدایی27
    جهاد ابتدایی در قرآن و مباحث پسینی28
    مراحل تشریع جهاد ابتدایی30
    مرحله دعوت اسلامی30
    گام اول. دعوت روشنگرانه و گذشت گرایانه31
    گام دوم. دعوت از راه فرزانگی خردمندانه و گفتگوی کریمانه31
    مرحله مشروعیت جهاد32
    گام اول. اجازه جهاد با مقاتله کنندگان نو مسلمانان مظلوم32
    گام دوم. وجوب جهاد34
    کیفیت ارتباط آیات جهاد با یکدیگر36
    دیدگاه اطلاق و تقیید36
    دیدگاه ناسخ و منسوخ36
    دیدگاه نزول تدریجی37
    علت تشریع جهاد ابتدایی37
    اهداف اسلام از اقامه جهاد ابتدایی37
    الف. اهداف قرآنی38
    یک. ریشه پراکنی صلح و سلم توحیدی در برابر ریشه کنی شرک و توطئه38
    دو. حاکمیت دستورهای الهی در برابر حاکمیت خواهشهای نفسانی38
    سه. احیا مراکز توحیدی و عبادی در برابر مراکز فساد و فحش39
    ب. اهداف روایی39
    یک. عزت و عظمت اسلام در برابر ذلت و خفت شرک39
    دو. سامان یابی امور دین و دنی39
    اجماع و ضرورت دین45
    اقوال فقیهان اماميه45
    اقوال فقیهان اهل سنت59
    جهاد ابتدایی، فرعی از فروع اجماعی اسلامی62
    جهاد ابتدایی، فرعی از فروع ضروری دین62

    آیات دال بر مشروعیت جهاد ابتدایی

    67
    تفسیر قرآن محل نزاع نه ترجمه قرآن67
    تفسیر قرآن به رای و به عقل، امری مذموم68
    تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر قرآن به ماثور، امری خطیر69
    سير تشريع آيات جهاد در قرآن69
    تقسیم پنج مرحله‌ئی71
    تقسیم دو مرحله‌ئی71
    دوران ممنوعیت جهاد ابتدایی72
    مرحله لزوم صبر بر آزاره73
    مرحله خودداری از جنگ با کافران73
    مرحله ضرورت عفو و مدار73
    دوران مشروعیت جهاد ابتدایی74
    مرحله مجرد اذن به جنگ با خصوص مشرکان مکه74
    مرحله وجوب قتال با خصوص مشرکان مکه75
    مرحله مشروعیت قتال با اهل کتاب75
    مرحله وجوب جهاد با عموم مشرکان در هر مکان و زمان76
    مرحله مشروعیت قتال با مطلق کافران76
    متمم مراحل چهارگانه دوران مشروعیت جهاد ابتدایی76
    مرحله وجوب اقامه جهاد76
    مرحله‌ی ترغیب بر شرکت در جهاد77
    مرحله‌ی وجوب کفایی مهاجرت مومنان برای جهاد و دین شناسی77
    برآیندهای قرآنی وجوب جهاد77
    برآیند اول. سعادت بشر در گرو اقامه دین77
    برآیند دوم. حقوق بشر در گرو اقامه دین78
    برآیند سوم. اقامه دین مستلزم دفاع از دین79
    برآیند چهارم. حیات بشر درگرو دفاع از دین80
    برآیند پنجم. تحقق استخلاف خلیفه الهی در گرو دفاع از دین80
    بررسی هفت طائفه از آیات دال بر جهاد ابتدایی81
    طائفه اول آیات دال بر مشروعیت83
    واکاوی مساله جواز جهاد در طائفه‌ اول آیات83
    واکاوی مساله کیفیت نزول طائفه‌‌ اول آیات84
    یک. تبیین اصل حکم وجوب قتال با مشرکان85
    دو. تحدید قتال از جهت تشدید یا گستره انجام85
    سه. تحدید قتال از جهت مکان86
    چهار. تحدید قتال از جهت زمان و مدت86
    پنج. تحدید قتال از جهت تشریع قصاص86
    شش. تحدید قتال از جهت توسعه به جهاد مالی86
    آیه شریفه یکصد و نود بقره88
    شان نزول آیه88
    فراز نخست89
    فراز دوم90
    احتمال اول. صله و موصول به منزله‌‌ شرط90
    احتمال دوم. صله و موصول قید احترازی91
    موید اول. نقل علی بن ابی طلحه از عبدالله بن عباس91
    موید دوم. نقل سعید بن عبد العزیز از عمر بن عبدالعزیز92
    احتمال سوم. صله و موصول وصف بارز و عنوان مشیر برای مشرکان مکه93
    مناقشه بر احتمال اول95
    اشکال اول. شرطیت مستلزم ایراد ادبی95
    اشکال دوم. شرطیت خلاف ظاهر آیه96
    اشکال سوم. شرطیت مستلزم تناقض با آیه بعد96
    اشکال چهارم. شرطیت مستلزم تضاد با حکم ضروری عقل96
    مناقشه بر احتمال دوم97
    اشکال اول. احترازیت مستلزم لغویت97
    مناقشه بر اشکال علامه طباطبایی(ره)97
    اشکال دوم. احترازیت مستلزم تاکید بر خلاف اصل98
    مناقشه بر احتمال سوم و رد آن98
    پذیرش احتمال سوم99
    قرینه اول. اطلاق فراز وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ99
    قرینه دوم. منطوق فراز وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ99
    فراز سوم100
    احتمال اول. اعتدا نکردن به غیر مقاتلین100
    احتمال دوم. نهی از اعتدا با سه قید101
    احتمال سوم. نهی از مطلق اعتدا در جهاد101
    مناقشه بر احتمال اول101
    مناقشه بر احتمال دوم102
    پذیرش احتمال سوم102
    آیه شریفه یکصد و نود و یک بقره103
    فراز نخست103
    بحث اول. درباره ضمیر «هُم» در «وَ اقْتُلُوهُمْ»104
    مناقشه بر احتمال اول104
    بحث دوم. درباره تحدید قتال در فراز «حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ»104
    بحث سوم. درباره فراز «حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ»105
    فراز دوم105
    مطلب اول. وجوب اخراج از شئون جهاد ابتدایی105
    مطلب دوم. حرمت سکونت مشرکان در مکه106
    فراز سوم106
    بحث اول. مقصود از کلمه «الْقَتْلِ»106
    احتمال اول. قتل مشرکان توسط مسلمانان106
    احتمال دوم. قتل مسلمانان توسط مشرکان107
    بحث دوم. مقصود از کلمه «الْفِتْنَةُ»107
    الف. فتنه در کتب لغوی107
    ب. فتنه در اصطلاح قرآنی109
    آزمایش و ابتلاء الهی109
    عذاب و بلای دنیوی110
    عذاب و بلای اخروی110
    گمراهی، فریب و اغفال110
    کفر و شرک به خد111
    واکاوی سه احتمال بر مراد از فتنه111
    احتمال اول. نقشه شوم مشرکان بر ضد مسلمانان111
    احتمال دوم. شکنجه و تبعید مسلمانان از وطن111
    احتمال سوم. شرک و کفر به خدای متعال112
    ثمره نزاع میان احتمال دوم و سوم114
    مناقشه بر احتمال دوم114
    اشکال اول. نزاع در متعلق قتل114
    اشکال دوم. نزاع در شکنجه به قصد شرک114
    اشکال سوم. نزاع در اشدیت شکنجه از قتل115
    اشکال چهارم. نزاع در اختیاری بودن دو غایت در آیه115
    پذیرش احتمال سوم116
    شاهد اول. کلمه أَشَدُّ در آیه116
    شاهد دوم. آیه نود و یک نس117
    شاهد سوم. فراز وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ117
    شاهد چهارم. دو غایت در فراز حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلهِ117
    شاهد پنجم. فراز فَإِنِ انْتَهَوْ118
    شاهد ششم. فراز فَإِنَّ اللَهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ118
    موید اول. روایت امام باقر(عليه السلام)118
    موید دوم. روایات اهل سنت119
    موید سوم. کلمات تفسیری120
    وجه تسمیه شرک و کفر به فتنه120
    مناقشه بر احتمال سوم121
    اشکال اول. تفسیر به شرک منافی با سیاق آیه121
    دو مناقشه بر اشکال اول122
    مناقشه اول. آیات و روایات موید احتمال سوم122
    مناقشه دوم. شرک موافق با سیاق آیات123
    اشکال دوم. رفع شرک نیازمند گفتگو نه جنگ124
    دو مناقشه بر اشکال دوم125
    مناقشه اول. اختیاری بودن برخی از امور قلبی125
    مناقشه دوم. جهاد ابتدایی سیاست تقابلی اسلام126
    اشکال سوم. تفسیر فتنه به شرک بر گرفته از برداشت غلط128
    مناقشه بر اشکال سوم128
    فراز چهارم129
    آیه شریفه یکصد و نود و دو بقره130
    فراز نخست130
    دیدگاه اول. انتها از قتال131
    دیدگاه دوم. انتها از کفر132
    قائلان دیدگاه اول132
    دو مناقشه بر دیدگاه اول133
    قائلان دیدگاه دوم133
    پذیرش دیدگاه دوم134
    فراز دوم135
    آیه شریفه یکصد و نود و سه بقره136
    فراز نخست136
    فراز دوم137
    فراز سوم139
    معنای لغوی واژه دین139
    اطاعت و انقیاد140
    عادت و شأن141
    حساب و جز142
    حکم و قانون143
    شواهد قرآنی، روایی و استعمالی معنای اول143
    شاهد یکم. استعمالات قرآنی144
    اطاعت کامل خد144
    اعتقاد و ایمان144
    حکم و قانون145
    شاهد دوم. تاویلات روایی146
    شاهد سوم. دیدگاه مفسران146
    نگرش مردود در باره معنای واژه دین147
    مناقشه بر معنای حکومت و سلطنت148
    فراز چهارم148
    فراز پنجم150
    آیه شریفه یکصد و نود و چهار بقره152
    فراز نخست152
    احتمال اول. اخراج در ماه حرام در برابر ورود در ماه حرام153
    احتمال دوم. قتال در ماه حرام در برابر مقاتله در ماه حرام153
    پذیرش احتمال دوم154
    فراز دوم154
    احتمال اول. استفاده اختصاص قصاص به سه امر محترم154
    احتمال دوم. استفاده عمومیت قصاص به هر امر محترم155
    پذیرش احتمال اول155
    فراز سوم156
    آیه شریفه یکصد و نود و پنج بقره157
    فراز نخست157
    فراز دوم158
    بررسی مساله نسخ در طائفه اول آیات159
    قول اول. وجود و امکان نسخ در طائفهی اول آیات با چهار ادع159
    ادعای یکم. منسوخیت هفتاد و هفتم نسا به صد و نود بقره159
    ادعای دوّم. منسوخیت صد و نود بقره به چهار آیه160
    دیدگاه اول. منسوخیت صدر صد و نود بقره به سی و شش توبه160
    دیدگاه دوّم: منسوخیت صدر صد و نود بقره به صد و نود و یک بقره160
    دیدگاه سوم. منسوخیت صدر صد و نود بقره به بیست و نه توبه161
    دیدگاه چهارم. منسوخیت صدر صد و نود بقره به پنجم توبه161
    ادعای سوم. منسوخیت صد و نود و یک به صد و نود و سه بقره161
    ادعای چهارم. منسوخیت صد و نود چهار بقره به سی و شش توبه161
    قائلان قول اول در میان امامیه و اهل سنت162
    قائلان به نسخ در میان امامیه162
    شیخ طبرسی(ره) در کتاب مجمع البیان فی تفسیر القرآن162
    مناقشه علامه طباطبایی(ره) بر روایت ربیع و عبدالرحمن162
    نقض و ابرام دیدگاه علامه طباطبایی(ره)163
    عروسی حویزی(ره) در کتاب نور الثقلین164
    ادعای یکم. منسوخیت هفتاد و هفتم نسا به صد و نود بقره164
    ادعای دوم. منسوخیت چهل و هشت احزاب به صد و نود و یک بقره164
    علامه مجلسی(ره) در کتاب بحار الانوار165
    قائلان به نسخ در میان اهل سنت167
    ابن جوزی در کتاب نواسخ القرآن167
    قرطبی در کتاب الجامع فی احکام القرآن168
    قول دوم. انکار وجود و امتناع نسخ در طائفه‌ی اول آیات با دو ادع169
    ادعای یکم. تدریجیت نزول آیات جهاد، نافی وجود نسخ169
    ادعای دوم. عدم وقوع نسخ، نافی وجود نسخ170
    بررسی دعاوی منکران نسخ در قرآن171
    تحلیل ادعای دوم منکران وجود نسخ در قرآن171
    مطلب نخست. نسخ در تفسیر غالبا به معنای تقیید و تخصیص171
    مطلب دوم. معانی لغوی نسخ172
    مطلب سوم. معانی اصطلاحی نسخ172
    تعریف اول: برداشتن حکم ثابت از موضوع در عالم تشریع173
    قید اول: اطلاق زمانی حکم173
    قید دوم: بقا موضوع و استمرار حکم174
    قید سوم: رفع مربوط به عالم تشریع نه تکوین174
    قید چهارم: نسخ مربوط به عالم انشاء نه اخبار174
    تعریف دوم: اعلام به زوال حکم ثابت175
    مناقشه بر تعریف دوم176
    مطلب چهارم: نسخ مستلزم علم الهی و جهل مکلفان176
    مناقشه بر ادعای یهودیان و نصرانیان177
    مطلب پنجم. لزوم تاخر ناسخ از منسوخ178
    مطلب ششم. امکان شرعی و وقوعی نسخ178
    دایره وقوع نسخ در آیات قرآن از دیدگاه امامیه و اهل سنت178
    قسم اول. نسخ تلاوت و حکم179
    موافقان قسم اول نسخ179
    مورد نخست. نسخ تلاوت و حکم متتابعات در آیه قضای روزه179
    مورد دوم. نسخ تلاوت و حکم عشر رضعه در آیه رضاع180
    مخالفان قسم اول نسخ در عامه و خاصه181
    انکار نسخ قسم اول در میان عامه182
    انکار نسخ قسم اول در میان خاصه183
    انکار نسخ قسم اول از دیدگاه شیخ مفید(ره)183
    انکار نسخ قسم اول از دیدگاه صاحب کتاب التمهید184
    مناقشه بر نگرش صاحب التمهید184
    انکار نسخ قسم اول از دیدگاه برگزیده185
    قسم دوم. نسخ تلاوت و بقای حکم186
    موافقان قسم دوم نسخ186
    مورد نخست. نسخ تلاوت و بقای حکم آیه رجم186
    مورد دوم. نسخ تلاوت و بقای حکم متتابعات در آیه کفاره یمین187
    مخالفان قسم دوم نسخ187
    انکار نسخ قسم دوم از دیدگاه محقق خویی(ره)188
    مناقشه علامه شعرانی(ره) بر اشکال اول محقق خویی(ره)189
    تائید و رد مناقشه علامه شعرانی(ره) بر اشکال اول190
    مناقشه بر اشکال دوم محقق خویی(ره)191
    انکار نسخ قسم دوم از دیدگاه محقق بلاغی(ره)192
    قسم سوم. نسخ حکم و بقای تلاوت192
    مخالفان قسم سوم نسخ193
    موافقان قسم سوم نسخ193
    تایید نسخ قسم سوم از دیدگاه سیوطی193
    تایید نسخ قسم سوم از دیدگاه محقق خویی(ره)194
    تقسیمات سه گانه قسم سوم نسخ از دیدگاه محقق خویی(ره)195
    گونه اول. نسخ حکم شرعی آیه مقدم به آیه موخر به واسطه سنت متواتره یا اجماع قطعی195
    گونه دوم. نسخ حکم شرعی آیه مقدم به واسطه نظارت آیه موخر196
    مناقشه بر مثال گونه دوم نسخ197
    گونه سوم. نسخ حکم شرعی آیه سابق به مجرد احساس تنافی اجمالی با آیه لاحق197
    مناقشه بر دلیل گونه سوم نسخ از دیدگاه برگزیده198
    بررسی کبروی و صغروی ادعاهای موافقان نسخ در قرآن199
    انکار نسخ در قرآن از دیدگاه اهل سنت199
    ادعای اول. مراد از نسخ، نسخ میان شرایع و نسخ آیات تکوینی200
    دیدگاه اول. منظور از نسخ، نسخ میان شرایع نه نسخ میان آیات قرآن200
    دیدگاه دوّم. منظور از نسخ ، نسخ آیات تکوینی نه نسخ آیات قرآنی202
    قرینه اول. فراز «قَدِيرٌ» در آیه یکصد و هفتم بقره202
    قرینه دوم. فراز «أَن تَسْأَلُواْ» در آیه یکصد و هشتم بقره202
    تهافت دیدگاه اول و دوم در ادعای اول203
    مناقشه بر دیدگاه دوم از دید علامه طباطبایی(ره)203
    استعمالات قرآنی کلمه آیه209
    پذیرش دیدگاه اختصاص فراز «من آیة» به نسخ آیات قرآنی214
    مناقشه بر دیدگاه اختصاص فراز «من آیة» به آیات تکوینی215
    قرینه سوم. فراز «أَنَّ اللهَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ»216
    دو مناقشه بر دیدگاه اول از ادعای اول صاحب فقه الجهاد217
    مناقشه اول. عدم تنافی نسخ با جنبه هدایتگری آیه منسوخ217
    مناقشه دوم. تنافی آیات منسوخ با هدایتگری، مستلزم تنافی آیات متشابه با هدایتگری218
    ادعای دوم. فقدان روایت نبوی در باره نسخ218
    دو مناقشه بر ادعای دوم صاحب فقه الجهاد219
    مناقشه اول. نص قرآن بر نسخ، دلیل بی نیازی از سنت220
    مناقشه دوّم. نقل صحابه، دلیل وجود ناسخ و منسوخ220
    ادعای سوم. عدم اجماع بر نسخ220
    دو مناقشه بر ادعای سوم صاحب فقه الجهاد221
    مناقشه اول. نقض به موارد اجماعی نسخ در قرآن221
    مناقشه دوّم. نقض به نقل قول از صاحب جامع التاویل لمحکم التنزیل222
    انکار نسخ در قرآن از دیدگاه خاصه222
    شماره هفتم. منسوخیت صد و نود و یک بقره به پنجم توبه222
    توجیه محقق خویی(ره) در رد منسوخیت صد و نود و یک بقره به پنجم توبه223
    مناقشه بر توجیه محقق خویی(ره) از دیدگاه برگزیده225
    شماره هشتم. منسوخیت دویست و هفده بقره به پنجم توبه226
    توجیه محقق خویی(ره) در رد منسوخیت دویست و هفده بقره به پنجم توبه227
    مناقشه بر توجیه محقق خویی(ره) از دیدگاه برگزیده228
    تایید ادعاهای چهارگانه موافقان نسخ و رد ادعای دوم منکران228
    رد ادعای انکار نسخ، به واسطه برخی آیات229
    شاهد اول. آیات جهاد229
    شاهد دوم. آیات دوازده و سیزده مجادله230
    فراز نخست. فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً231
    فراز دوم. ذَلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَأَطْهَرُ231
    فراز سوم. فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ232
    فراز نخست أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ232
    فراز دوم. فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ233
    واکاوی ادعای نسخ در آیه نجوی233
    دیدگاه رد نسخ آیه دوازدهم مجادله236
    راه اول. تربیتی دانستن آیه دوازدهم مجادله236
    مناقشه بر راهکار تربیتی شمردن آیه دوازدهم237
    راه دوم. امتحانی دانستن آیه دوازدهم مجادله237
    مناقشه بر راهکار امتحانی شمردن آیه دوازدهم238
    دیدگاه نسخ آیه دوازدهم مجادله239
    مناقشه بر توجیه فخر رازی از نسخ آیه دوازد مجادله240
    رد ادعای انکار نسخ، به واسطه برخی روایات244
    طائفه اول. روایات مصرحه بر وجود نسخ در قرآن244
    شاهد اول. موثقه ابو ولید بحرانی از امام باقر(عليه السلام)245
    شاهد دوم. موثقه یعقوب بن جعفر از امام کاظم(عليه السلام)246
    شاهد سوم. روایت عبد الرحمن سُلمی از امام علی(عليه السلام)247
    توجیه محقق خویی(ره) نسبت به روایات طائفه اول247
    سه مناقشه بر توجیه محقق خویی(ره) از دیدگاه برگزیده248
    طائفه دوم. روایات موکده بر وقوع نسخ در قرآن249
    شاهد اول. معتبره زراره از امام باقر(عليه السلام)249
    شاهد دوم. خبر ابی بصیر از امام صادق(عليه السلام)250
    رد ادعای انکار نسخ، به واسطه برخی استشهادات252
    توجیه محقق خویی(ره) در رد دیدگاه شیخ مفید(ره)253
    دو مناقشه بر توجیه محقق خویی(ره)253
    مناقشه اول. آیه ارث ناسخ دویست و چهل بقره نه آیه عده254
    مناقشه دوم. اخلاقی دانستن حکم نگهداری یکساله بیوه گان، خلاف ظاهر255
    برآیند صغروی و کبروی بحث نسخ در قرآن257
    راهکار قاعده ناسخ و منسوخ259
    راهکار قاعده حمل مطلق بر مقید259
    مناقشه بر راهکار مطلق و مقید260
    دیدگاه مشهور در تقدیم ناص بر ظاهر261
    دیدگاه شاذ در تقدیم اظهر بر ظاهر262
    تحلیل ادعای اول منکران نسخ در قرآن262
    مناقشه بر دیدگاه علامه طباطبایی(ره)263
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه اول265
    طائفه دوم آیات دال بر مشروعیت268
    آیه شریفه سی و ششم انفال269
    شان نزول آیه269
    آیه شریفه سی و هشتم انفال272
    فراز نخست272
    مناقشه بر احتمال اول و تایید احتمال دوم273
    مطلب دوم. فراز إِنْ يَنْتَهُوا دلیل قاعده جَبّ274
    فراز دوم274
    آیه شریفه سی و نهم انفال276
    فراز نخست276
    فراز دوم277
    شواهد و مویدات فتنه به معنای شرک278
    شاهد هفتم. آیه چهارده احزاب278
    موید روایی سوم از امام صادق(عليه السلام)279
    موید روایی چهارم از امام باقر(عليه السلام)280
    تحلیل سند روایت281
    تحلیل دلالت روایت282
    پاسخ اول. لَمْ يَجِئْ تَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدُ282
    پاسخ دوم. إِنَّ رَسُولَ الله(ص) رَخَّصَ لَهُمْ لِحَاجَتِهِ وَ حَاجَةِ أَصْحَابِهِ285
    بیان اول اجتهادی. ترخیص موقت حکم فعلی وجوب جهاد ابتدایی تا زمان ظهور286
    بیان دوم اجتهادی. ترخیص اقتضایی حکم اولی وجوب جهاد ابتدایی تا زمان ظهور288
    بیان سوم اجتهادی. ترخیص تعلیلی حکم وجوب جهاد ابتدایی تا زمان ظهور289
    جمع سه بیان اجتهادی در یک بیان289
    پاسخ سوم290
    فراز سوم291
    فراز چهارم293
    فراز پنجم293
    آیه شریفه چهلم انفال295
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه دوم296
    طائفه سوم آیات دال بر مشروعیت297
    آیه شریفه پنجاه و پنج نور298
    فراز نخست298
    فراز دوم299
    فراز سوم299
    فراز چهارم300
    فراز پنجم300
    آیه شریفه چهل و یک حج303
    فراز نخست303
    فراز دوم304
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه سوم306
    طائفه چهارم آیات دال بر مشروعیت307
    آیه شریفه دویست و شانزده بقره308
    فراز نخست310
    فراز دوم312
    فراز سوم322
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه چهارم324
    طائفه پنجم آیات دال بر مشروعیت326
    آیه شریفه هشتاد و چهار نساء327
    شان نزول آیه327
    فراز نخست330
    فراز دوم336
    فراز سوم338
    فراز چهارم342
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه پنجم344
    طائفه ششم آیات دال بر مشروعیت345
    آیه شریفه هفتاد و یک نس346
    فراز نخست346
    فراز دوم347
    فراز سوم363
    بحث نخست. مفردات فراز363
    بحث دوم. ارتباط صدر و ذیل آیه364
    بحث سوم. ادعای نسخ فراز پایانی آیه هفتاد و یک نسا به آیه نفر365
    آیه شریفه هفتاد و دو نساء368
    بحث اول. معانی لغوی بطی368
    بحث دوم. مشار الیه خطاب «مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ»369
    آیه شریفه هفتاد و چهار نساء374
    فراز نخست374
    بحث اول. فراز فَلْيُقَاتِلْ374
    بحث دوم. فراز فِي سَبِيلِ الله دال بر جهاد ابتدایی375
    فراز دوم376
    بحث اول. تعیین مصداق فراز الَّذِينَ376
    بحث دوم. فراز يَشْرُونَ376
    بحث سوم. فراز الْحَيَاةَ378
    بحث چهارم. الَّذِينَ يَشْرُونَ قید احترازی یا عنوان مشیر378
    بحث پنجم. فراز الَّذِينَ يَشْرُونَ قرینه‌ی دوم بر وجوب جهاد ابتدایی380
    فراز سوم380
    بحث نخست. چهار فرض اتفاقی در جهاد ابتدایی381
    بحث دوم. علت انحصار پنج فرض در دو فرض381
    آیه شریفه هفتاد و پنج نساء383
    شان نزول آیه383
    فراز نخست385
    فراز دوم392
    آیه شریفه هفتاد و شش نساء395
    فراز نخست395
    فراز دوم396
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه ششم397
    طائفه هفتم آیات دال بر مشروعیت399
    آیه شریفه یک توبه400
    شان نزول آیه400
    فراز نخست405
    فراز دوم407
    آیه شریفه دوم توبه412
    آیه شریفه سوم توبه416
    فراز نخست416
    فراز دوم421
    فراز سوم422
    فراز چهارم423
    آیه شریفه چهارم توبه424
    فراز نخست424
    فراز دوم427
    آیه شریفه پنجم توبه430
    فراز نخست430
    فراز دوم436
    فراز سوم446
    آیه شریفه ششم توبه450
    فراز اول450
    فراز دوم459
    فراز سوم469
    فراز چهارم472
    آیات شریفه هفتم تا شانزدهم توبه475
    مهمترین برآیندهای آیات طائفه هفتم479

    آیات معارض با مشروعیت جهاد ابتدایی

    485
    آیات دال بر القاء سلم487
    آیه نود مبارکه نس488
    آیه نود و یک نس490
    آیه شصت و یک انفال492
    نسبت آیات دال بر قتال با آیات دال بر القا سلم494
    واکاوی نسبت ناسخ و منسوخ495
    واکاوی نسبت اطلاق و تقیید508
    اختلاف در موضوع یا مشروعیت تدریجی510
    آیات دال بر نفی اکراه در دینداری514
    آیه دویست و پنجاه و شش بقره515
    تنافی ظاهری آیات دال بر قتال با آیات دال بر نفی اکراه در دین516
    فرض انشاییت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ در تعارض با آیات دال بر قتال518
    احتمال اول. اخباریت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ518
    احتمال دوم. اخباریت در مقام انشا فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ به بیان اول518
    احتمال سوم. اخباریت در مقام انشا فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ به بیان دوم519
    اثبات انشاییت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ از راه شان نزول519
    انکار انشاییت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ از راه قرینیت شان نزول520
    اثبات انشاییت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ از راه دلالت آیه521
    انکار انشاییت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ از راه دلالت آیه522
    اِخبار بر نفی اکراه در فرامین قلبی، نخستین بیان دال بر اخباریت523
    اِخبار بر نفی اکراه در مضامین خیر، دومین بیان دال بر اخباریت524
    اِخبار بر نفی اکراه در قوانین دینی، سومین بیان دال بر اخباریت525
    فرض انشاییت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ در عدم تعارض با آیات دال بر قتال526
    رفع تعارض دو دلیل از راه اثبات نسخ527
    رفع تعارض دو دلیل از راه وجود اختلاف در موضوع528
    رفع تعارض دو دلیل از راه نفی اکراه ابتدایی529
    رفع تعارض دو دلیل از راه مشروطیت آیات قتال530
    برآیند دو فرض انشاییت یا اخباریت فراز لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ538
    برآیندهای نهایی بحث جهاد ابتدایی539
    برآیند اول. دلالت آیات قرآن بر اصل تکلیف جهاد ابتدایی539
    برآیند دوم. تصحیح برداشت فقیهان از جهاد ابتدایی540
    برآیند سوم. ترخیص در ترک جهاد ابتدایی در زمان غیبت540
    فهرست منابع542
    فهرست تارنماها، خبرگزاریها و گاهنامه‌ه556
    فهرست مطالب557

۱,۱۳۹ بازدید