ما نیز در مورد فقه و اخلاق و فوارق آنها در جلسات گذشته مطالبی عرض کردیم و تا مقداری که توانستیم برایش دلیل آوردیم. بنا داشتیم که این بحث را دنبال نکنیم اما در دو سه روز گذشته در بحث اصول نکته‌ای مطرح شد که به نحوی مرتبط با افتراق فقه و اخلاق است و یکی دیگر از فوارق فقه و اخلاق را بیان می‌کند. ابتدا این فرق را شرح می‌دهیم و بعد سراغ تعریف تربیت می‌رویم.

تربیت؛

در هر یک از این دو احتمال، معنایی دارد.

یک نکته اینجا وجود دارد که تربیت، وقتی از رَبَوَ مشتق شود، مصدر آن (تَربِوَ) تبدیل به تربیت شده، و واو ما قبل مکسور، به یاء تبدیل می‌گردد.

پس با این تعریف،‌ اگر انسان تذکر مختصری در کاری به دیگری داد، کارش تربیت نیست. بلکه ممکن است صرفا آن را تذکر یا تأدیب بگویند. چون در تأدیب قید «إلی حدّ التمام» لزومی ندارد. به کسی که حرف زشتی می‌زند بگوئیم «این حرف را نزن»، این تذکر، تأدیب است اما تربیت نیست. چون تربیت با یک ضوابط و قواعدی به صورت گام به گام برای تحقق هدف معینی تا حد کمال انجام می‌شود.

 ربّانی یعنی کسی که منصوب به ربّان است. در حالیکه «ربّان» هم یک اسم است از قبیل عطشان و سکران.

احتمال دوم: «و قيل هو منسوب إلى الرّبّ الذي هو المصدر، و هو الذي يربّ العلم كالحكيم»

سپس از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: «أنا ربّانیّ هذه الامة» یعنی من تربیت شده خداوند در این امت هستم. عالم ربانی یعنی عالمی که تربیت شده‌ی خداست. تربیت شده‌ی دستورات الهی است.

لذا در التحقیق، مطلب را دقیق بیان نکرده. می‌گوید وقتی تمام کتب لغت را کنار هم بگذاریم از بیان آنها استفاده می‌کنیم که رَبَبَ یعنی سوق الشیء إلی حد الکمال و رفع النقص بالتحلیة و التجلیة؛ نفس را از صفات رذیله انسان خالی کند و جلا بدهد؛ «سواءٌ کان من جهة الذاتیات أو العوارض.»

اما ایشان در اینجا حتی ربَوَ را هم از لوازم «سوق الشیء إلی جهة الکمال» گرفته که این هم اشکال دیگری دارد ؛ چون ربَوَ به معنای زیاده و نمو اصلاً کاری به اصلاح و انشاء حالاً فحالاً ندارد.

معنای لغوی روشن است. البته عرض کردیم که تعبیر راغب دقیق‌تر است ؛ «انشاء الشیء حالاً فحالاً إلی حدّ الکمال» . این تعبیر دقیق‌تر از آنست که بگوئیم مالک بودن از لوازم این معناست. البته مانعی ندارد که اصلاح، همراه بودن، مالک بودن، ملازمت، از لوازم باشد. بالاخره کسی که می‌خواهد شئ‌ای را حالا فحالاً ایجاد کند باید همراهش باشد، ملازم باشد، مداومت داشته باشد تا به آن جهت کمال برسد.