قاعده لاضرر ، جلسه 8
خلاصهی بحث گذشته
فایدهی تتبّع در روایات «ضرر»
13. روایات «نتاج بدنه» و تقیید انتفاع به «عدم اضرار»
روایت سلیمان بن خالد
روایت محمد بن مسلم
شاهد تفسیری: «تعظیم البدن جودتها» و «غير مُضِرّ بها ولا مُعنّف عليها»
14. روایت «عیون» و اضرار در آبها: نفی جواز تصرفِ ضرری در ملک
15. مکاتبات امام عسکری(ع) و تحدید قاعده «الناس مسلّطون» به «ولا يضرّ»
مکاتبهی قنات: ضابطهی فاصله
مکاتبهی آسیاب: «يتقي الله… ولا يضرّ أخاه المؤمن»
نتیجهی اجتهادی: تقیید «الناس مسلّطون» به عدم اضرار
مناقشه با تقریر مرحوم مجلسی در «مرآة العقول»
جمعبندی
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 7
خلاصهی بحث گذشته
۹. روایات باب زکات و نقش ضرر در وصیت و حقوق ورثه
روایت علی بن یقطین در باب زکات
نکات دلالی
روایت دعائم و حرمت وصیت اضراری
دلالت روایت
آیا نهی از اضرار ارشادی است یا مولوی؟
معیار اعتبار روایت: موافقت با قرآن
جمعبندی
10. سقوط حرمت در احرام به سبب ضرر؛ روایت کحل
11. روایت تظلیل در احرام و تفکیک حکم تکلیفی و وضعی
تحلیل دلالی
12. روایت بدنه و منع اضرار نسبت به حیوان
دلالت روایت
جمعبندی
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 6
خلاصهی بحث گذشته
8. روایت عهدنامه نبوی و جایگاه آن در بحث «ضرر»
بررسی اجمالی سند
جایگاه عهدنامه در نظام سیاسی اسلام
بندهای مرتبط با منع اضرار
1. «بِالْمَعْرُوفِ وَ الْقِسْطِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ»
2. «فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ حَرْبٌ إِلَّا بِإِذْنِ أَهْلِهَا»
3. «الْجَارُ كَالنَّفْسِ غَيْرَ مُضَارٍّ وَ لَا آثِمٍ»
الف) مراد از «الجار»
ب) دلالت بر حرمت اضرار
نسبت روایت با قاعده «لا ضرر»
جمعبندی
اصول چهاردهگانه مستفاد از عهدنامه نبوی
اصل اول: امت واحده بودن مسلمانان
اصل دوم: تقریر موقت عادات قبایل در دیات و دماء
اصل سوم: لزوم فداء اسرا بر اساس «معروف و قسط»
اصل چهارم: حمایت از «مفرح» و لزوم تعاون اجتماعی
اصل پنجم: ید واحده بودن در برابر ظلم و فساد
اصل ششم: عدم قصاص مؤمن به کافر و حرمت نصرت کافر بر مؤمن
اصل هفتم: جواز اجاره و امان از سوی أدنىالمسلمين
اصل هشتم: عدم جواز حمایت مشرک از مال و جان دشمن
اصل نهم: قصاص قاتل مؤمن و لزوم قیام عمومی علیه او
اصل دهم: منع حمایت از «محدث» و اخلالگر
اصل یازدهم: حقوق یهود در چارچوب پیمان
اصل دوازدهم: مسئولیت مشترک دفاع از مدینه
اصل سیزدهم: «الجار كالنفس غير مضارّ و لا آثم»
اصل چهاردهم: مرجعیت پیامبر در حلّ اختلافات
نتیجه
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 5
خلاصهی بحث گذشته
روش صحیح در تمسّک به روایات «ضرر» پیش از ورود به قاعده «لا ضرر»
گسترهی قاعده
از ابواب عبادات تا معاملات
اضرار به غیر و اضرار به نفس
اضرار به غیر؛ مسلمان و کافر
منهج اجتهادی: از موارد خاص به قاعدهی کلی
روایات «ضرر» در ابواب عبادات و حکومت
1. کفایت خوف ضرر در سقوط وجوب غسل
2. سفر برای اضرار به مسلمانان و حرمت تکلیفی اضرار
3. روایات ضرر در باب صوم مریض
روایت علی بن جعفر از امام کاظم علیهالسلام
روایت بکر بن أبیبکر حضرمی از امام صادق علیهالسلام
4. حجامت روزهدار و سقوط استحباب در فرض ضرر
5. افطارِ شیخ، معلول و زن حامله بهسبب خوف ضرر
۶. روایت «كُلُّ ما أَضَرَّ بِالصَّومِ فَالْإِفْطَارُ لَهُ وَاجِبٌ» و بحث عزیمت و رخصت
۷. حرمت اضرار حاکم به رعیت در باب اراضی مفتوحة عنوة
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 4
خلاصهی بحث گذشته
آیات ضرر و نسبت آن با قاعده «لا ضرر»
حرمت اضرار در وصیت و دلالت «غَيْرَ مُضَارٍّ»
روایات «عدم جواز الجور فی الوصیة»
ظهور «غَيْرَ مُضَارٍّ» در حکم تکلیفی و استظهار حکم وضعی بالالتزام
تسری ملاک «غیر مضارّ» به وقف، هبه و سایر تصرفات مالی
آیه «غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ» و تکلیف ضرری نسبت به نفس
معنای «أُولِي الضَّرَر» و جهت دلالت آیه
ضرر بهعنوان مانعِ وجوب و استظهار به اولویت
نکتهای در سیاق آیه و استظهار بعدِ تکلیفی
گسترهی مفهوم ضرر در آیه
جمعبندی قرآنی و بحث «اصل تشریع» و «اطلاقات»
نتیجه نهائی
2. استناد به سنت
اقسام روایات دالّ بر قاعده «لا ضرر»
دستهی اوّل: روایاتِ رفعِ حکم بهسبب ضرر
دستهی دوم: روایات مشتمل بر عبارت «لا ضرر و لا ضرار»
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 3
خلاصهی بحث گذشته
عدم کفایت آیهٔ «وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا» برای اثبات قاعدهٔ عام «لا ضرر»
صحیحهٔ بزنطی و تعیین مصداقِ «هٰذَا الضِّرَار»
آیهٔ «لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا» و دلالت آن بر حرمتِ اضرار به غیر
سیاق آیه و ساختار آن
نهی مستقیم از اضرار به غیر
نسبت آیه با ضرر به نفس
شأن نزول آیه و تأییدِ معنای اضرار به غیر
آیه «وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ»
آیه «وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ»
نهی از اضرار برای تضییق
الغای خصوصیت و دلالت بر منع اضرار
تعبیر «غَيْرَ مُضَارٍّ» در آیهٔ میراث
وصیتِ ضرری و دَینِ ضرری
الغای خصوصیت به ورای وصیت و دَین
جمعبندی: از آیات ضرر تا قاعدهٔ «لا ضرر»
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 2
خلاصهی بحث گذشته
مبنای عدمِ تمسّک به اطلاقاتِ قرآنی در قاعده «لا ضرر»
کلمات اصولیان در اطلاقات کتاب و سنّت
کلام شیخ انصاری در مطارح الأنظار
تقریر کلام محقق نائینی در فوائد الأصول
تأیید محقق عراقی در نهایة الأفکار
نقد امام خمینی بر انکار اطلاق در کتاب و سنّت
نقد آیتالله خویی و اثباتِ برخی اطلاقات قرآنی
معیار «مقام بیان» و تطبیق آن در آیات؛ نسبت آن با قاعده «لا ضرر»
تطبیق بر قاعده «لا ضرر»
بررسی آیهٔ «وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا» و نسبت آن با قاعدهٔ «لا ضرر»
استقلالِ «ولا تمسکوهُنّ ضراراً» از «فأمسکوهُنّ بمعروف»
شأن نزول و نمونهٔ تاریخیِ امساک ضراری
تحلیل نحوی و معنایی «ضراراً» و «لتعتدوا»
«ضراراً»: مفعولله یا حال؟
«لتعتدوا»: لامِ غایت یا لامِ عاقبت و متعلق آن؟
سرنوشتِ قاعده «العِلّة تُعمِّم و تُخصِّص» نسبت به آیه
دایرهٔ دلالت آیه و نسبت آن با قاعدهٔ «لا ضرر»
نتیجه: آیهٔ «ولا تمسکوهنّ ضراراً»؛ شاهد موردی یا مستند قاعدهٔ عام؟
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 1
مقدمه: جایگاه قاعدهٔ «لا ضرر» در هندسهٔ فقه
سیر تاریخی قاعدهٔ «لا ضرر» در فقه امامیه
گسترهٔ جریان قاعدهٔ «لا ضرر» در ابواب فقه
فروعی با مستند منحصر به قاعدهٔ «لا ضرر»
ادبیات فقهیِ مستقل پیرامون قاعدهٔ «لا ضرر»
مستند قاعده
آیات قرآن
پاورقی
منابع