pic
pic
  • ۱

    سلسله درس‌های آیات الاحکام / 2

    ربا در قرآن کريم
    حضرت آيت الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دامت برکاته

    تقرير و تنظيم سید جوادحسینی خواه

    نشر مركز فقهى ائمّه اطهار عليهم‌ السلام

  • ۳

    بسم الله الرحمن الرحيم

  • ۵

    در اين کتاب، به دنبال بررسي و پاسخ به سؤالات زير از ديدگاه قرآن کريم هستيم:

    حرمت ربا تدريجي است يا دفعي؟

    آيا حرمت ربا به رباي جاهلي اختصاص دارد؟ و آيا رباي جاهلي با رباي موجود در عصر حاضر مختلف است؟

    آيا حرمت ربا به رباي استهلاکي اختصاص دارد و رباي توليدي را شامل نمي‌شود؟

    آيا حرمت، به رباي بين اشخاص و افراد حقيقي اختصاص دارد و بنابراين، در صورتي که يک طرف، شخص حقوقي باشد، حرمت برطرف مي‌شود؟.

    آيا حرمت ربا به موردي اختصاص دارد که سود گرفته شده به صورت اضعافاً مضاعفه باشد؟

    آثار دنيوي و اخروي ربا از منظر قرآن کريم چيست؟

    آيا رباخواري باعث کفر مي‌گردد؟

    مقصود از اعلام جنگ خدا و رسول(ص) در بحث ربا چيست؟

    آيا در قرض ربوي، مجموع اصل و زياده باطل و حرام است يا فقط مقدار زياده حرام خواهد بود؟

  • ۷

    پیـش‌گـفتار

    بسم الله الرحمن الرحيم

    حمد و سپاس بی‌پایان خداوندی را که بشر را آفرید و برای هدایتش سفیرانی را برگزید و به رسالت مفتخر گردانید و درود بی‌حدّ بر پیامبر خاتم و خاندان پاکش که به آنان عالم زینت گرفت و هدایت محقق گردید و نفرین ابدی بر آنان که از این مسیر مردمان را منحرف کرده و موجب حرمان فوج عظیمی از بشریت شدند.

    بی‌تردید هدایت بشر بدون امر و نهی الهی و تبعیت از آن میسّر نیست و قرآن کریم که آخرین کتاب آسمانی است و به عنوان «هدی للناس» بر قلب مطهّر رسول اکرم(ص) نازل شده، مشتمل بر بخش عمده‌ای ازاین دستورات هدایتگر است که برخی از اندیشمندان آن‌ها را پانصد آیه و بعضی حدود ششصد آیه و گروهی بیش از این احصاء کرده‌اند.

    اهمیت این بخش از قرآن کریم در حدّی است که برخی از استوانه‌های علمی ما آن را به صورت مستقل تحت عنوان آیات الاحکام یا احکام القرآن تفسیر و تبیین و کتب ارزشمندی در زمینة آن تألیف کرده‌اند؛ چرا که در بین

  • ۸

    منابع فقهی و ادله‌ای که فقیه به آن تمسک می‌جوید، قرآن مهمترین دلیلی است که مورد وفاق همة فرق اسلامی، حتی اخباریون است؛ زیرا آنان نیز در نهایت، ذهن خود را در فهم قرآن متهم و یا ناتوان می‌دانند و بدون استمداد از تفسیر و تبیین معصومین (علیهم صلوات الله) به ظواهر قرآن اعتماد نمی‌کنند.

    کتاب حاضر نمونه‌ای از استمرار این سعی وافر است. استاد گرانقدر حوزه علمیه قم، حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دامت برکاته در سلسله مباحثی که در زمینة «آیات الاحکام» داشته‌اند، در سال تحصیلی 89 / 88 آیات مربوط به «ربا» را در مباحث استدلالی خود که در دفتر مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(قده) در تهران روزهای پنجشنبه برگزار می‌شد، به صورت استدلالی و علمی برای جمعی از فضلاء تبیین فرموده‌اند. این دروس پس از پیاده شدن از نوار و ویرایش مقدماتی، به قلم جناب حجت‌الاسلام سید جواد حسینی‌خواه منظم و به رشتة تحریر درآمده است و پس از بازنگری مجدد و افزودن نکات و توضیحات لازم و تکمیل مباحث و تأیید نهایی استاد معظّم، مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام) با توجه به تقاضای جمع کثیری از فضلاء آن را به طبع رسانده و در اختیار علاقمندان قرار داده است. امید است مورد استفادة اندیشمندان حوزه‌های علمیه و مرضیّ صاحب شریعت قرار گیرد.

    مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام)
    محمدرضا فاضل کاشانی
    20/1/1392

  • ۹

    مقدّمه

    الف) نظام سرمايه‌داري غرب، بر ربا و بالندگي نامشروع پول و ثروت بنا شده و بسياري از معاملات اقتصادي و راه‌های جمع‌آوري و انباشت سرمايه و ثروت در دنياي غرب، بر نرخ ربا و نوسانات ربوي استوار است. در نظام اقتصادي اسلام، ربا جايگاهي نداشته و سببي مردود در روابط اقتصادي است.

    ب) حرمت ربا در اسلام، تأسيسي نیست، بلکه جنبة امضايي دارد. ربا در همة اديان آسماني حرام بوده و از محرّمات شديد محسوب گشته است. در آيين زرتشت نيز ربا ناپسند شمرده شده است. در اين آیین، قرض‌دهنده می‌تواند سود قرض را بگیرد؛ ولي بهتر است از بدهکار تنگ‌دست سود قرض را نگیرد. نیز قرض‌دهنده نمي‌تواند سود قرض‌ را دوباره به کسي قرض دهد و سود بگيرد. سود قرض نیز نباید بيش از يک چهارم اصل پول باشد.(1)

    در آيين يهود، رباخواري حرام بوده است و رباخواران علاوه بر استحقاق کيفر‌هاي اخروي، محکوم به مجازات‌هاي دنيوي، از قبيل: روزه‌گرفتن، کفّاره دادن و تازيانه خوردن، مي‌شدند.(2) در کتاب‌های سلمونيک و شولحان عادوخ

    ـ که متون احکامِ دين يهودند ـ نيز بعد از ذکر انواع ربا، آمده است: «شهادت


    1. ربا، ص 49.

    2. همان، ص 50.

  • ۱۰

    رباخوار مردود است و عمل او در حدّ شرک و يک کار پست حيواني است».(1)

    در آيين مسيحيّت، احکام تورات دربارة ربا آمده است. با اين حال، در برخي از نصوص انجيل آمده است: «اگر به کساني قرض دهيد که اميد بازگرداندن را از آن‌ها داريد، چه فضيلتي براي شما دارد؟! گناهکاران نيز به همديگر قرض ربوي مي‌دهند تا آن‌ها مثل آن را برگردانند».(2)

    افلاطون و ارسطو بر حرمت ربا تاکيد کرده و زشتي آن را یادآور شده‌اند. ارسطو مي‌گويد:

    پول مولّد نيست؛ زايش ندارد و عقيم است؛ مگر اين‌که در سرمايه‌گذاري معقول به کار گرفته شود.(3)

    دين اسلام در تحريم ربا بر عقيدة اديان پيشين پاي فشرده و به سيرة عقلا و قانون اوّلي آنان در ميان خود، عمل کرده است؛ چون ربا از مصاديق تجاوز به حقوق ديگران است و سبب سلب امنيّت اقتصادي از افراد ناتوان جامعه مي‌گردد. شاهد بر اين نکته آن است كه علّت يا حکمت حرمت ربا در قرآن و روايات، ظلم بودن آن ذکر گرديده است. مثلاً، امام رضا(ع) در پاسخ نامة محمّد بن سنان در علّت تحريم ربا فرموده است:

    لِمَا فِى ذلِکَ مِنَ الفَسادِ وَالظُّلمِ وَفَنَاءِ الأموال؛ (4)

    ربا، سبب فساد، ظلم و از دست رفتن ثروت‌هاست.

    فقیهان و اصولی‌ها چنین استدلالی را استدلال به تعليل ارتكازي مي‌نامند. تعليل دو نوع است: تعبّدي و ارتكازی عقلايي. امام(ع) و شارع حقيقت ربا را ظلم می‌داند. قبح ظلم نيز قاعدة اولی عقلايي است. هيچ عاقلي وجود ندارد كه حتي در يک مورد بگويد ظلم خوب و صحيح است. تعليل ارتكازي


    1. ربا از نظر ديني و اجتماعي، ص 32.

    2. انجيل لوقا، فصل 6، آيه‌هاي 34 و 35، ص 102.

    3. مسألة ربا به ضميمه بيمه، ص 171.

    4. من لايحضره الفقيه، ج3، ص566، ح4934؛ عيون أخبار الرضا7، ج 2، ص 94؛ وسائل الشيعة، ج18، ص121، باب 1 از ابواب الربا، ح11.

۵۷,۵۸۱ بازدید