موضوع: مرة و تکرار
تاریخ جلسه : ۱۴۰۵/۸/۲۵
شماره جلسه : ۲۷
چکیده درس
-
خلاصهی بحث گذشته
-
تبعیت امتثال از قصد مصلّی در گزارشی از درس محقق خراسانی
-
امکان تغییر عنوان اعتباریِ عمل پس از انجام آن
-
تعمیم بحث تغییر عنوان اعتباری به ادای دین، زکات فطره و خمس
-
تفاوت آثار طایفهٔ نخست و دوم در نیت
-
اختیار مصلّی و نفی هدم قهری
-
طایفهٔ سوم و بررسی پاسخ شهید صدر بر پایهٔ شرط متأخر
-
پاورقی
-
منابع
دیگر جلسات
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحيمْ
الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعَالَمِينْ وَصَلَى الله عَلَىٰ سَيِّدَنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينْ
الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعَالَمِينْ وَصَلَى الله عَلَىٰ سَيِّدَنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينْ
بحث در روایات باب «صلاة معاده» (وسائل الشیعة، ج۸، ابواب صلاة الجماعة، باب ۵۴) است. شهید صدر این فرع را از مواردی میشمارد که ممکن است مصداق تبدیل امتثال به امتثال پنداشته شود، و روایات آن را به سه طایفه تقسیم میکند. پرسش اصلی این است که نمازِ دومِ کسی که نماز واجب را فرادی خوانده و سپس جماعتی یافته، امتثالی جدید برای همان امر وجوبی نخست است یا امتثالی مستقل برای امری دیگر. هم حکم تبدیل امتثال و هم حکم نیتِ نمازِ معاده بر این پاسخ مبتنی است. به عقیده ما، تعابیر روایات باید در مجموع ملاحظه شود، نه طایفهطایفه. طایفهٔ نخست فقط امر به اعاده دارد (يُصَلِّي مَعَهُمْ). شهید صدر میگوید این امر میتواند استحبابیِ جدید و دارای امتثال مستقل باشد و اتحاد عنوان مستلزم تبدیل نیست. نفی لزوم تبدیل مکابره است، زیرا وقتی نماز دوم عیناً همان نماز نخست است، ظاهر تبدیل است. حمل بر نیت استحبابی نیز با قرینهٔ «وَيَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ» ناسازگار است. طایفهٔ دوم، یعنی روایت هشام بن سالم با «إن شاء» و روایت حفص بن بختری بدون آن، «يَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ» را دارد. استدلال میشود که مکلف میتواند نمازِ دوم را نیز فریضه قرار دهد. «جعل» دو صورت دارد: با اعراض از فریضهبودنِ نمازِ اول، یا با حفظ آن. در بحث تبدیل، مسئله جایی است که تکلیف واحد با امتثالهای متعدد روبهرو باشد، نه تکالیف متعدد. شهید صدر سه مناقشه را نقل و رد میکند. مناقشهٔ اول: «فریضه» در برابر تطوع است، یا بنا بر بیان آیتالله خویی قضای فوتشده. شهید صدر آن را خلاف ظاهر الفولام و خلاف «إن شاء» میداند، چون عدم جماعت در تطوع عزیمت است نه رخصت. به نظر ما، استدلال ایشان به توهم وجوب ناتمام است، زیرا پرسش دربارهٔ مشروعیت است. بازگشت «إن شاء» به «يُصَلِّي» را نیز ممکن، ولی خلاف ظاهر میدانیم. حمل «فریضه» بر قضا به چهار دلیل مردود است: ناسازگاری با الفولام، ظهور در عهد، مقتضای فصاحت، و لازمهٔ باطلِ اختصاص معاده به کسی که قضا بر ذمه دارد. مناقشهٔ دوم: «الفريضة» عنوانی مشیر به ذات ظهر است و روایت به طایفهٔ اول برمیگردد. شهید صدر سه پاسخ میدهد: حمل بر مشیریت خلاف ظاهر است و قرینه میخواهد؛ «يَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ» با امر به اعاده تفاوت دارد و ظاهر در عهد است؛ و این حمل با «إن شاء» سازگار نیست. مناقشهٔ سوم: روایت دربارهٔ کسی است که در حال نماز است و قرینهاش صیغهٔ مضارع است. شهید صدر آن را «أردأ الوجوه» میشمارد، چون «ثم يجد جماعة» ظاهر در فراغ از نماز است و بنا بر این حمل، حکم نمازِ در دست فقط به دلالت التزامی بیان میشود. شهید صدر در رأی خود میگوید روایت فقط امکان جعل نمازِ معاده بهعنوان فریضه را میرساند و این با هدم امتثال سازگار است. او هدم را بر پایهٔ وجوبِ مشروط به شرط متأخر تصویر میکند: وجوب مشروط به آن است که فرد برتری با نیت فریضهبودن نیاید. ما میپرسیم «أين التبدیل؟»، زیرا هدم قهری، امتثال اول را بر جا نمیگذارد. رأی مختار این است که «إن شاء» قید «يَجْعَلُهَا» است. اگر مکلف نخواهد، نمازِ دوم اعادهٔ استحبابی است و فریضه همان نماز نخست میماند. اگر بخواهد، از فریضهبودنِ نمازِ نخست اعراض میکند و دومی را فریضه و امتثال قرار میدهد. این اختیار از باب تکریم شارع نسبت به بنده است. بحث ثواب در طایفهٔ سوم بررسی میشود. این تحلیل باید با مباحث عقلی پیشین نیز جمع شود. نتیجهٔ فقهی در نیت چنین است. اگر فریضه همان نماز نخست باشد، نمازِ دوم به نیت استحباب خوانده میشود. اگر از نماز نخست اعراض شده باشد، دومی به نیت وجوب خوانده میشود. در برابر اشکال عدم جواز جماعت در نافله، دو پاسخ آمده است: این نماز بهرهای از فریضه دارد، و در آن دو عنوان فریضه و مستحبه جمع شده است. اگر اجتماع عنوانین انکار شود، اشکال متوجه قائلان به نیت ندب میشود. آنان میتوانند به بهرهمندی نماز از وجوب پاسخ دهند.
مرحوم آیتالله بروجردی در نهایة الأصول، ذیل بحث مرّه و تکرار، دربارهٔ امتثال افراد عرضی سه احتمال را مطرح میکنند:
و أما الافراد العرضية فهل تصير بمجموعها امتثالا واحدا، أو يكون كل منها فردا مستقلا للامتثال، أو هو تابع لقصد الممتثل ؟ فيه أقوال ثلاثة .[1]
در ادامه، قول سوم به محقق خراسانی نسبت داده شده است:
و أما القول الثالث فقد اختاره شيخنا الاستاذ المحقق الخراساني و لكنه بحسب الظاهر لاوجه له، فاظهر الاقوال هو القول الثاني .[2]
در عین حال، متن این قول را فاقد وجه ظاهری میداند و قول دوم را أظهر میشمارد. در پاورقی همان موضع نیز آمده است:
لعله (قده) اختار هذا القول في أثناء درسه، و الا فلم نجده في الكفاية .[3]
بر پایهٔ این نقل، احتمال داده شده است که محقق خراسانی قول سوم را در اثنای درس اختیار کرده باشد؛ زیرا این قول در کفایة الأصول یافت نشده است. بر اساس برداشت ما از این گزارش، در مسئلهٔ صلاة معاده، تعیین اینکه کدامیک از دو نماز امتثال و فریضه باشد، به قصد مصلّی بستگی دارد: اگر بخواهد، نماز نخست را امتثال و فریضه قرار میدهد و اگر بخواهد، نماز دوم عنوان فریضه مییابد. در فرض دوم، نماز نخست خودبهخود فعل استحبابی میشود، هرچند آن را به نیت وجوب خوانده باشد.
نکتهٔ دیگر آن است که شاید بتوان از این مطلب در موارد دیگری نیز استفاده کرد. فرض کنید کسی نماز واجبی را خوانده است؛ آیا میتواند پس از پایان نماز بگوید آن را بهعنوان نماز مستحبی قرار میدهم تا عنوان وجوب نداشته باشد؟ سخن در امکان چنین تغییری پس از فراغ از عمل است. ظاهر روایت «وَيَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ» همین است، یعنی شارع اختیار را به مصلّی واگذار کرده است: هرچند عمل نخست را به نیت وجوب آورده، اکنون میتواند از آن عدول کند، آن را مستحب قرار دهد و نماز دوم را واجب قرار دهد.
بر این اساس، قاعدهٔ «الشیء لاینقلب عمّا هو علیه» در امور اعتباری جاری نیست. مقصود از این قاعده آن است که اگر فعلی را بهعنوان نماز آوردهایم، نمیتوان گفت که آن فعل بعداً به روزه یا فعل دیگری تبدیل شود. اما آنچه اعتباری است، مانند عنوان وجوب، قابل تغییر و تبدیل است. مکلف ابتدا فعلی را به نیت وجوب میآورد، ولی میتواند پس از آن، آن را مستحب قرار دهد.
چهبسا دامنهٔ این مطلب از این هم فراتر رود. هرچند فقها بر اساس چنین احتمالی فتوا نمیدهند، بر پایهٔ این بیان راه برای آن باز میشود که مکلف فعلی را به نیت استحباب انجام دهد و پس از پایان آن، بگوید آن را بهعنوان واجب قرار میدهم. برای مثال، دو رکعت نماز مستحبی بخواند و پس از پایان نماز به یاد آورد که دو رکعت نماز قضای صبح بر ذمه دارد و بگوید همان نماز را بهعنوان نماز قضای واجب قرار میدهم.
اینکه گفته میشود «هذا معنون بعنوان الوجوب أو بعنوان الاستحباب»، امری اعتباری است. ازاینرو، «وَيَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ» میتواند کبرای کلیای در اختیار ما قرار دهد. البته ممکن است گفته شود چون این مطلب خلاف قاعده است، نمیتوان از آن کبرای کلی به دست آورد؛ بااینحال، بعید نیست که بتوان چنین استفادهای کرد. فقها چنین فتوایی نمیدهند؛ برای نمونه، اگر از مرجعی بپرسند کسی که دو رکعت نماز مستحبی خوانده و پس از پایان آن متوجه شده نماز قضای واجبی بر ذمه دارد، آیا میتواند همان نماز را بهعنوان نماز قضای واجب قرار دهد، پاسخ میدهند که چنین کاری نمیشود.
یک بحث آن است که بنابر آنچه گفته میشود، در اثنای عمل ـ نه پس از پایان آن ـ میتوان نیت وجوب را به نیت استحباب و نیت ادا را به نیت قضا تبدیل کرد، اما عکس آن ممکن نیست؛ یعنی اگر کسی نماز را با نیت استحباب آغاز کند، نمیتواند بعداً، حتی در آغاز عمل، نیت آن را به وجوب تبدیل کند.
در روایتی دربارهٔ نماز جعفر آمده است:
«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ: صَلِّ صَلاَةَ جَعْفَرٍ فِي أَيِّ وَقْتٍ شِئْتَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ وَ إِنْ شِئْتَ حَسَبْتَهَا مِنْ نَوَافِلِ اللَّيْلِ وَ إِنْ شِئْتَ حَسَبْتَهَا مِنْ نَوَافِلِ النَّهَارِ وَ تُحْسَبُ لَكَ مِنْ نَوَافِلِكَ وَ تُحْسَبُ لَكَ مِنْ صَلاَةِ جَعْفَرٍ».[4]
مفاد روایت آن است که نماز جعفر را میتوان در هر زمانی از شب یا روز خواند و، اگر مکلف بخواهد، آن را از نوافل شب یا روز بهشمار آورد؛ همچنین این نماز هم از نوافل او محسوب میشود و هم از نماز جعفر. مقصود از «حَسَبْتَهَا» در این روایت، احتساب پس از پایان عمل نیست.
در گزارش رجاء بن ابیالضحاک، که مأمون او را مأمور همراهی و مراقبت از امام رضا (ع) در سفر مدینه به مرو کرده بود، دربارهٔ برنامهٔ عبادی امام (ع) آمده است:
«ثُمَّ يُصَلِّي صَلَاةَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ يُسَلِّمُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ وَ يَقْنُتُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ فِي الثَّانِيَةِ قَبْلَ الرُّكُوعِ وَ بَعْدَ التَّسْبِيحِ وَ يَحْتَسِبُ بِهَا مِنْ صَلَاةِ اللَّيْلِ».[5]
بخش مرتبط با بحث این است که امام (ع) چهار رکعت نماز جعفر را بهجا میآورد و آن را از نماز شب بهشمار میآورد. این گزارش نیز ناظر به احتساب نماز جعفر در ضمن نماز شب است، نه احتساب آن پس از پایان عمل.
همانگونه که در مثال نماز گذشت، ظاهر تعبیر «وَيَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ إِنْ شَاءَ» آن است که خداوند اختیار را به مصلّی واگذار کرده است: میتواند همان دو رکعت نماز نخست را فریضه قرار دهد و نماز دوم مستحب باشد، یا نماز نخست را مستحب قرار دهد و نماز دوم را فریضه. از این تعبیر استفاده میشود که حتی در امور اعتباری، پس از تحقق عمل نیز شخص میتواند نیت خود را تغییر دهد، یعنی آنچه را به نیت استحباب خوانده است، واجب قرار دهد و آنچه را به نیت وجوب خوانده است، مستحب قرار دهد.
این مطلب در ادای دین نیز قابل طرح است. فرض کنید کسی از من طلبی دارد، اما هنگام پرداخت پول به او اصلاً به این بدهی توجه ندارم. روزی مبلغی را بهعنوان هدیه به او میدهم و پس از آن به یاد میآورم که به او بدهکار بودهام. آیا نمیتوانم همان مبلغی را که بهعنوان هدیه دادهام، ادای دین خود قرار دهم؟ ممکن است گفته شود عبادات با غیرعبادات تفاوت دارند. ما اصل احتمال تفاوت را نفی نمیکنیم، اما در هر دو، عنوان اعتباری است و سخن در این است که چنین عناوینی قابلیت تغییر دارند. بهحسب ظاهر، در این مورد مانعی نیز وجود ندارد. اگر از مراجع بپرسند آیا میتوان بدون آنکه طلبکار را باخبر کرد، همان مبلغ را ادای دین خود قرار داد، ظاهر این است که اشکالی ندارد.
عنوان نخست، اهداء و هدیه است و عنوان دیگر، ادای دین؛ هر دو عنوان اعتباریاند و تغییر و تبدیل در آنها مانعی ندارد. وجوب و استحباب نیز از عناوین اعتباریاند. مقصود آن است که امور اعتباری بهطور کلی قابلیت تغییر و تبدیل دارند.
فقها میگویند اگر مبلغی را به فقیر قرض داده باشید، میتوانید همان مبلغ را در روز عید فطر بهعنوان زکات فطره حساب کنید. حال اگر در روز عید فطر مالی را به فقیر هدیه دهیم و سپس متوجه شویم که زکات فطره بر عهدهمان بوده است، آیا نمیتوان همان مبلغ را زکات فطره بهشمار آورد؟ بهحسب قاعده، اشکالی ندارد و این روایت نیز چهبسا مؤید این مطلب باشد، مگر آنکه در زکات فطره دلیل خاصی بر خلاف آن وجود داشته باشد.
در خمس نیز همین بحث مطرح است. گاهی افراد پس از محاسبهٔ خمس درمییابند که مثلاً صد میلیون تومان خمس بدهکارند و میگویند: «ما چهقدر به فقرا کمک کردهایم!» اما آن کمکها را به نیت خمس ندادهاند، بلکه نیت هدیه داشتهاند. در پاسخ میگویند این پرداختها فایدهای ندارد، چون به نیت هدیه انجام شده است. اما چه اشکالی دارد که اگر فقیه این را بپذیرد، بگوید: «آنچه را به نیت هدیه دادهای، من ـ بهعنوان متولی اخذ خمس ـ بهعنوان خمس میپذیرم»؟ این مسئله در عمل نیز بسیار مبتلیبه است.
یک بحث این است که نقل نیت در اثنای عمل ممکن است، نه پس از پایان آن؛ در اثنای عمل میتوان نیت وجوب را به نیت استحباب و نیت ادا را به نیت قضا تبدیل کرد، اما عکس آن ممکن نیست. بنابراین، اگر کسی نماز را با نیت استحباب آغاز کرده باشد، نمیتواند بعداً، حتی در آغاز عمل، نیت آن را به وجوب تبدیل کند.
عنوان قصدی یعنی آنکه عمل با آن قصد معنون باشد. اکنون پرسش این است که آیا همین عنوان قصدی قابل تغییر است یا نه؟ مگر عنوان وجوب و استحباب نیز قصدی نیست؟ آیا «وَيَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ» در طایفهٔ دوم ملازم با این نیست که نماز نخست دیگر فریضه نباشد؟ این همان هدم امتثال است؛ اما در این صورت، نماز نخست قهراً بهعنوان مستحب واقع میشود.
از این جهت، میان طایفهٔ نخست و دوم تفاوت است. در طایفهٔ نخست، اگر مکلف بخواهد نماز معاده را در مقام امتثال امر به اعاده بهجا آورد، باید آن را به نیت ندب انجام دهد. اما بر اساس طایفهٔ دوم، اگر نماز دوم را فریضه قرار دهد، باید آن را به نیت وجوب بخواند؛ و اگر آن را فریضه قرار ندهد، نماز نخست فریضه باقی میماند و نماز دوم را به نیت ندب میآورد.
اختیار مصلّی و نفی هدم قهری
در این بخش، اصل بیان فنی شهید صدر را میپذیریم، اما تعبیر به «هدم» را دقیق نمیدانیم؛ زیرا زوال عنوان فریضه از نماز نخست قهری نیست، بلکه به اختیار مکلف است. اگر بخواهد نماز دوم را فریضه قرار دهد، آن نماز مصداق امتثال واجب میشود و نماز نخست از عنوان فریضه خارج شده، عنوان استحبابی مییابد. و اگر چنین نکند، نماز نخست فریضه باقی میماند و نماز دوم اعادهای مستحب خواهد بود. بنابراین، از تعبیر «وَيَجْعَلُهَا الْفَرِيضَةَ إِنْ شَاءَ» دو فریضهٔ مستقل استفاده نمیشود، بلکه مصلّی اختیار دارد نماز دوم را مصداق امتثال واجب قرار دهد.
در طایفهٔ سوم این تعبیر آمده است: «صل معهم يختار الله أحبهما إليه».[6]
مفاد روایت آن است که خداوند از این دو، آنیک را که نزد او محبوبتر است، اختیار میکند. شهید صدر میفرماید برخی به این طایفه برای اثبات امکان تبدیل امتثال استدلال کردهاند؛ زیرا ظاهر تعبیر آن است که خداوند در مقام امتثال و ادای وظیفه، محبوبترِ آن دو را اختیار میکند.
بر مبنای این استدلال، هدم و زوال عنوان وجوب از نماز نخست مطرح نیست، بلکه نماز نخست واجب است و نماز دوم نیز واجب. دو فرد از واجب انجام شدهاند و شارع محبوبترِ آن دو را اختیار میکند.
نتایج بحث از جهت نیت در سه طایفه متفاوت است. در طایفهٔ نخست، اگر مکلف نماز دوم را برای امتثال امر استحبابیِ اعاده بهجا آورد، باید آن را به نیت ندب بخواند. در طایفهٔ دوم، به بیان ما، میان نیت وجوب و استحباب مخیر است: اگر نماز دوم را فریضه قرار دهد، آن را به نیت وجوب میآورد، و اگر نماز دوم را فریضه قرار ندهد، نماز نخست فریضه است و نماز دوم را به نیت ندب میخواند. اما در طایفهٔ سوم، نیت وجوب متعین است؛ همانگونه که نماز نخست را به نیت وجوب خوانده، نماز دوم را نیز به نیت وجوب میآورد.
شهید صدر میفرماید برخی از روایات این طایفه از جهت سندی محل اشکالاند، اما با صرفنظر از این اشکال، همان پاسخی که در طایفهٔ دوم بیان شد، در اینجا نیز جاری است:
و الجواب - مع غض النّظر عن ضعف سند هذه الطائفة - سنخ ما ذكرناه في الإجابة على الطائفة السابقة من احتمال ان يكون الواجب مشروطا بعدم الإتيان بفرد أفضل أو أحب إلى اللّٰه سبحانه و تعالى.[7]
آیا واقعاً همان بیانی که شهید صدر دربارهٔ طایفهٔ دوم ارائه کرده است، در اینجا نیز جاری میشود، یا برای پاسخ به استدلال به طایفهٔ سوم باید بیان دیگری آورد؟
وَ صَلَّی الله عَلَیٰ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرینْ
پاورقی
[1]. نهایة الأصول، ص۱۲۴.[2]. همان.
[3]. همان.
[4]. تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، ج۸، ص۵۸.
[5]. عيون أخبار الرضا عليه السلام، م٢، ص١٨١.
[6]. تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، ج۸، ص۴۰۳.
[7]. بحوث في علم الأصول، ج۲، ص۱۳۱.
منابع
- بحوث في علم الأصول، الصدر، محمد باقر (مؤلف)، قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامي بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1417.
- تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، حرّ عاملی، محمد بن حسن (مؤلف)، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1409.
- عيون أخبار الرضا عليه السلام، ابن بابويه، محمد بن علی (مؤلف)، تهران: نشر جهان، 1378.
- نهایة الأصول، بروجردی، حسین (مؤلف)، قم: تفکر، 1415.
- بحوث في علم الأصول، الصدر، محمد باقر (مؤلف)، قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامي بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، 1417.
- تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، حرّ عاملی، محمد بن حسن (مؤلف)، قم: مؤسسه آل البيت عليهم السلام، 1409.
- عيون أخبار الرضا عليه السلام، ابن بابويه، محمد بن علی (مؤلف)، تهران: نشر جهان، 1378.
- نهایة الأصول، بروجردی، حسین (مؤلف)، قم: تفکر، 1415.
نظری ثبت نشده است .