واجب تعیینی و تخییری ، جلسه 52
خلاصهی بحث گذشته
جمعبندی نقد محقق اصفهانی بر بیان آخوند در تخییر بین اقل و اکثر
راهحل از ناحیۀ فردیت مأمورٌبه و نقد آن
راهحل از ناحیۀ غرض مولی و نقد آن
نسبت رأی محقق اصفهانی با بیان آخوند در «اقل بشرط لا»
جمعبندی نهایی از نظر محقق اصفهانی
مبنای مختار در تخییر بین اقل و اکثر: عدول از فردیت و تشکیک به تحلیل اعتباری
کنارگذاشتنِ بحث «فردیت مأموربه» در معنای فلسفی
پرهیز از تحلیل اغراض بهسبک فلسفی و تشکیکی
بازگشت به مبنای امام خمینی در وجوب تخییری و سرایت آن به اقل و اکثر استقلالی
پاسخ به اشکال تحصیل حاصل در فضای اعتباری
امکان جعل دو وجوب اعتباری، بدون نیاز به تعددِ حتمیِ غرض
منشأ وحدت و کثرت در افعال شرعی: اعتبار شارع
نتیجه نهایی در معقولیت تخییر بین اقل و اکثر استقلالی
پاورقی
منابع
واجب تعیینی و تخییری ، جلسه 69
خلاصهی بحث گذشته
تحقیق مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی در اقسام واجب کفایی
اصل مبنا: یکدست نبودن واجبات کفایی
قسم اوّل: طبیعتِ غیرقابلِ تکرار
نقد مبنای محقق بروجردی (مباشرت/عدم مباشرت)
دو راه حل معقول در قسم اوّل
راه اوّل: تشبیه به واجب تخییری در ناحیهی مكلّف
راه دوم: اطلاق در عینی و تقیید در کفایی (مبنای آخوند)
قسم دوم: طبیعتِ قابل تکرار، با کفایتِ یک فرد در تحصیل غرض
نقد مبنای «صرف الوجود مكلف»
نقد مبنای محقق بروجردی در این قسم
قسم سوم: طبیعتِ قابل تکرار و صرف الوجود طبیعت
تأثیر مبنای خطابات قانونیه بر تحلیل واجب کفایی
تفسیر بدیل: واجب کفایی بهمثابهی وجوب بر «صرف وجودِ فعل»
بازنگری در ارکان تکلیف و نقد مبنای محقق اصفهانی
1- قیاسِ تشریع به تکوین
2- امکان تحقّق غرض شارع با فعل، ولو بلا مباشرتِ انسانی
نظریهی سوم در تحلیل وجوب کفایی و نقد شهید صدر
عموم بدلی در ناحیه متعلق و در ناحیه مکلف
چهار احتمال در «تكليف أحد المكلّفين» و ابطال آنها
1- تشغيل ذمة عنوان «أحد المكلّفين»
2- تشغيل ذمة كلّ فرد، بما أنّه مصداقٌ لعنوان «أحد»
3- تشغيل ذمة أحدٍ معيّنٍ تعييناً
4- تشغيل ذمة أحدهم المُردَّد
بررسی کلام شهید صدر
ثمرات مبنای امام و مرحوم آیتالله فاضل در خصائص واجب کفایی
امتثالِ همگان در فرضِ فعلِ همگان
سقوط وجوبِ دیگران به فعلِ یک نفر
تنها خصیصهی مستقر: عصیانِ جمیع در فرضِ ترکِ جمعی
پاورقی
منابع
فقه تربیت ، جلسه 12
خلاصه مباحث گذشته
فارق دیگر: تمایز در منبع بودن برای قانونگذاری
فقه منبع اصلی قانون
مواردی از شبهات تفکیک فقه از قانون؛
ریشهیابی شبهه
قاعده «حفظ حدود الله»
مقصود از حفظ حدود حدود الهی
ریشه این فارق
1. عمومیت قانون
2. قابلیت تبصره
3. قابلیت تغییر
4. نسبیت در قانون
5. الزام و التزام در قانون
جمعبندی
مقاصد الشریعه و حدود الهی
پاورقی
آیات حکومت در قرآن (ادله منکرین حکومت) (5) ، جلسه 10
مقدمه
ارتکاز عقلا و شخصیت حقوقی
مستند تبعیت اقلیت از اکثریت
گستره آیه نفی سبیل
جایگاه اکثریت و کثرت در فقه
واجب تعیینی و تخییری ، جلسه 63
خلاصهی بحث گذشته
نقد نهایی احتمالِ «مکلَّف بودنِ مجموع من حیث المجموع»
احتمال سوم: تعلّق تکلیف به نحوِ عموم استغراقی
خصائص واجب کفایی و صورت عموم استغراقی
تقریر محقق اصفهانی بر اساس عموم استغراقی
جمعبندی
نقد آیتالله خویی بر تقریر «وجوب استغراقیِ مشروط» در واجب کفایی
استدراک محقق خویی: تصویرِ وجوب استغراقیِ مشروط بر اساس تزاحم در مقام جعل
نقد محقق خویی بر تصویر «تزاحم در مقام جعل» در واجب کفایی
1- خروج از محلّ بحث واجب کفایی
2- اشکالِ تضاد ملاکات بدون تضاد أفعال: اشکال دوم آن است که:
3- عدم معقولیت تعدد غرض در واجب واحد
جمعبندی
پاورقی
منابع
واجب تعیینی و تخییری ، جلسه 65
خلاصهی بحث گذشته
سه نظریه اصلی در تحلیل واجب کفایی
نظریه محقق خویی در واجب کفایی
تقریر مبنا: تعلّق وجوب به «أحد المکلّفین لا بعینه»
تشریح آثار سهگانه واجب کفایی بر این مبنا
نقد مبنای محقق خویی
أولُ الدعوى بودنِ استناد به وقوع عرفی و شرعی
دشواری تبیین امتثالات متعدد مستقل (خصوصاً در نماز میّت)
نظریه آیتالله بروجردی در واجب کفایی
اختلاف در «مکلَّفٌبه»، نه در «مکلَّف»
تحلیل سه اضافهی وجوب و محلِّ اختلاف عینی و کفایی
نتیجه: وجوب استغراقی بر همگان و وحدتِ متعلَّق
تقریر مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی از مبنای محقق بروجردی
مقایسه اجمالی با مبنای محقق خویی
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 6
خلاصهی بحث گذشته
8. روایت عهدنامه نبوی و جایگاه آن در بحث «ضرر»
بررسی اجمالی سند
جایگاه عهدنامه در نظام سیاسی اسلام
بندهای مرتبط با منع اضرار
1. «بِالْمَعْرُوفِ وَ الْقِسْطِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ»
2. «فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ حَرْبٌ إِلَّا بِإِذْنِ أَهْلِهَا»
3. «الْجَارُ كَالنَّفْسِ غَيْرَ مُضَارٍّ وَ لَا آثِمٍ»
الف) مراد از «الجار»
ب) دلالت بر حرمت اضرار
نسبت روایت با قاعده «لا ضرر»
جمعبندی
اصول چهاردهگانه مستفاد از عهدنامه نبوی
اصل اول: امت واحده بودن مسلمانان
اصل دوم: تقریر موقت عادات قبایل در دیات و دماء
اصل سوم: لزوم فداء اسرا بر اساس «معروف و قسط»
اصل چهارم: حمایت از «مفرح» و لزوم تعاون اجتماعی
اصل پنجم: ید واحده بودن در برابر ظلم و فساد
اصل ششم: عدم قصاص مؤمن به کافر و حرمت نصرت کافر بر مؤمن
اصل هفتم: جواز اجاره و امان از سوی أدنىالمسلمين
اصل هشتم: عدم جواز حمایت مشرک از مال و جان دشمن
اصل نهم: قصاص قاتل مؤمن و لزوم قیام عمومی علیه او
اصل دهم: منع حمایت از «محدث» و اخلالگر
اصل یازدهم: حقوق یهود در چارچوب پیمان
اصل دوازدهم: مسئولیت مشترک دفاع از مدینه
اصل سیزدهم: «الجار كالنفس غير مضارّ و لا آثم»
اصل چهاردهم: مرجعیت پیامبر در حلّ اختلافات
نتیجه
پاورقی
منابع
قاعده لاضرر ، جلسه 2
خلاصهی بحث گذشته
مبنای عدمِ تمسّک به اطلاقاتِ قرآنی در قاعده «لا ضرر»
کلمات اصولیان در اطلاقات کتاب و سنّت
کلام شیخ انصاری در مطارح الأنظار
تقریر کلام محقق نائینی در فوائد الأصول
تأیید محقق عراقی در نهایة الأفکار
نقد امام خمینی بر انکار اطلاق در کتاب و سنّت
نقد آیتالله خویی و اثباتِ برخی اطلاقات قرآنی
معیار «مقام بیان» و تطبیق آن در آیات؛ نسبت آن با قاعده «لا ضرر»
تطبیق بر قاعده «لا ضرر»
بررسی آیهٔ «وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا» و نسبت آن با قاعدهٔ «لا ضرر»
استقلالِ «ولا تمسکوهُنّ ضراراً» از «فأمسکوهُنّ بمعروف»
شأن نزول و نمونهٔ تاریخیِ امساک ضراری
تحلیل نحوی و معنایی «ضراراً» و «لتعتدوا»
«ضراراً»: مفعولله یا حال؟
«لتعتدوا»: لامِ غایت یا لامِ عاقبت و متعلق آن؟
سرنوشتِ قاعده «العِلّة تُعمِّم و تُخصِّص» نسبت به آیه
دایرهٔ دلالت آیه و نسبت آن با قاعدهٔ «لا ضرر»
نتیجه: آیهٔ «ولا تمسکوهنّ ضراراً»؛ شاهد موردی یا مستند قاعدهٔ عام؟
پاورقی
منابع
واجب تعیینی و تخییری ، جلسه 62
خلاصهی بحث گذشته
امکان ثبوتی تعلّق تکلیف به «مجموع من حیث المجموع» و نسبت آن با واجبات اجتماعی
شواهد قرآنی بر تکلیف جمعی: «قوم» و «أمّة» بهعنوان موضوع
نقد مبنای آیتالله بروجردی در نفیِ مکلَّف بودن مجموع
تفکیک دو تقسیم: فردی/اجتماعی و عینی/کفایی
مقام اثبات در واجب کفایی: نظریهٔ «مجموع المکلَّفین من حیث المجموع»
تقریر کلام آیتالله خویی
تحلیل کلام مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی
احتمال اول: مجموع یعنی جمیع
احتمال دوم: مجموع، همان ظرفِ فاعل؛ عدم خروج از دایرهٔ مجموع
احتمال سوم: لزومِ صدور فعل واحد از همهٔ مکلّفین
جمعبندی در مقام اثبات
پاورقی
منابع