بر این اساس، مرحوم آقای بروجردی احتمال می‌دهند که در گفت‌وگوی پیشین، قرینه‌ای وجود داشته که موضوع سخن را مشخص می‌کرده است. چه‌بسا در آن گفت‌وگو، سخن از نماز جمعه‌ای بوده که با اذن امام معصوم (علیه‌السلام) یا شخص منصوب و مأذون از جانب ایشان اقامه می‌شده است. در این صورت، ممکن است مقصود امام (علیه‌السلام) از توبیخ عبدالملک این باشد که چرا در نماز جمعه‌ای که توسط فرد مأذون از جانب امام اقامه می‌شود، شرکت نمی‌کند. بنابراین، روایت در چنین فرضی نمی‌تواند برای اثبات وجوب تعیینی نماز جمعه و عدم اشتراط آن به حضور یا اذن امام (علیه‌السلام) مورد استناد قرار گیرد؛ زیرا احتمال دارد تمام گفت‌وگو ناظر به نماز جمعه‌ای با چنین خصوصیتی بوده باشد.[1]

بنابراین، در اینجا مرحوم آقای بروجردی در واقع دو مطلب را باید اثبات کنند: نخست اینکه عبارت مورد بحث مسبوق به گفت‌وگویی میان امام و عبدالملک بوده است و دوم اینکه در آن گفت‌وگوی پیشین، قرینه‌ای برخلاف ظهور روایت وجود داشته و به‌گونه‌ای بوده که نشان می‌داده مراد از نماز جمعه، خصوص نماز جمعه‌ای است که با اذن امام یا منصوب از جانب ایشان اقامه می‌شود. مرحوم حائری مطلب نخست را می‌پذیرند؛ اما مطلب دوم را صرفاً یک احتمال می‌دانند.

توضیح آنکه اگر چنین نماز جمعه‌ای با اذن امام (علیه‌السلام) در دسترس عبدالملک بوده است، با توجه به جایگاه او، انتظار می‌رفت که در آن نماز شرکت کند و اساساً ترک آن از سوی وی بعید بود. بنابراین، اگر فرض کنیم عبدالملک چنین نمازی را ترک کرده است، امام (علیه‌السلام) می‌توانست او را به دلیل ترک همان نماز جمعه مأذون توبیخ کند. اما تعبیر روایت این نیست که عبدالملک به سبب ترک یک نماز جمعه خاص مورد توبیخ قرار گرفته است؛ بلکه ظاهر توبیخ امام (علیه‌السلام) ناظر به مطلق ترک این فریضه است، نه ترک یک مصداق خاص از آن. اگر عبدالملک نماز جمعه مأذون را ترک کرده بود، توبیخ می‌بایست ناظر به ترک همان نماز جمعه‌ای باشد که با اذن امام (علیه‌السلام) اقامه می‌شده است؛ در حالی که تعبیر امام (علیه‌السلام) مطلق است و عبدالملک را به خاطر ترک اصل این فریضه مورد توبیخ قرار می‌دهد.

بر اساس این احتمال، گرچه شیعه نماز جمعه‌ای را که بدون شرایط معتبر از نظر امامیه اقامه شود، صحیح نمی‌داند، اما اگر عبدالملک از اهل‌سنت باشد، چنین نمازی بر اساس مذهب خودش صحیح خواهد بود و باید بر اساس همان مبنا عمل کند. بنابراین، توبیخ امام (علیه‌السلام) لزوماً به معنای اثبات وجوب تعیینی نماز جمعه بر اساس مذهب امامیه نخواهد بود، بلکه می‌تواند بر اساس قاعده الزام توجیه شود؛ یعنی هر شخصی نسبت به احکام و لوازم مذهب خود ملتزم است. [4]

سومین نکته‌ای که در پاسخ به این اشکال مورد توجه قرار می‌گیرد، تعبیر امام (علیه‌السلام) در ادامه روایت است که می‌فرمایند: «صَلُّوا جَمَاعَةً». اگر مقصود امام (علیه‌السلام) این بود که عبدالملک بر اساس مذهب خود در نماز جمعه اهل‌سنت حاضر شود و در جماعت آنان شرکت کند، مناسب بود تعبیر روایت ناظر به حضور در جماعت آنان باشد؛ برای مثال، گفته شود: «احضر جماعتَهم» اما تعبیر روایت این نیست، بلکه امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «صَلُّوا جَمَاعَةً»؛ یعنی «به جماعت نماز بخوانید». این تعبیر، به‌جای آنکه بر حضور در جماعت خاصی که دیگران بر اساس مذهب خود تشکیل داده‌اند دلالت کند، اصل برگزاری و اقامه نماز به جماعت را مورد توجه قرار می‌دهد. ازاین‌رو، نمی‌توان به‌سادگی روایت را بر این حمل کرد که امام (علیه‌السلام) عبدالملک را صرفاً بر اساس قاعده الزام، به حضور در نماز جمعه‌ای که اهل‌سنت برگزار می‌کردند، امر کرده‌اند.[5]

اشکال پنجم مرحوم آقای بروجردی بر استدلال به روایت عبدالملک بن اعین این است که احتمال دارد توبیخ امام (علیه‌السلام) از روی تقیّه صادر شده باشد. به این معنا که ممکن است در مجلس امام صادق (علیه‌السلام) تعدادی از اهل‌سنت حضور داشته‌اند و امام (علیه‌السلام) برای رعایت تقیّه، عبدالملک را مورد خطاب قرار داده و فرموده باشند: «مِثْلُكَ يُهْلَكُ» و «لَمْ تُصَلِّ فَرِيضَةً فَرَضَهَا اللَّهُ». بنابراین، ممکن است این تعابیر نه در مقام بیان حکم واقعی و اثبات وجوب تعیینی نماز جمعه، بلکه به اقتضای شرایط تقیّه صادر شده باشند.[6]

در نتیجه، مجموع تعابیر روایت، یعنی «مِثْلُكَ يُهْلَكُ»، «لَمْ تُصَلِّ فَرِيضَةً فَرَضَهَا اللَّهُ» و «صَلُّوا جَمَاعَةً»، با این احتمال که سخن امام (علیه‌السلام) صرفاً برای رعایت تقیّه و الزام عبدالملک به حضور در نماز جمعه اهل‌سنت صادر شده باشد، سازگاری روشنی ندارد.[7]

این در حالی است که مدعا این است که از روایت، وجوب تعیینی نماز جمعه استفاده شود و به‌خصوص مرحوم حائری می‌خواهند از آن برای اثبات این مطلب استفاده کنند که در اقامه نماز جمعه، حضور امام معصوم (علیه‌السلام) شرط نیست. بنابراین، سؤال این است که از کجای روایت استفاده می‌شود که مکلف باید در هر جمعه نماز جمعه را اقامه کند؟ روایت می‌فرماید چرا فریضه‌ای را که خداوند واجب کرده ترک کرده‌ای؛ و این تعبیر، حتی اگر بر وجوب حمل شود، نهایتاً می‌تواند بر عدم جواز ترک کلی دلالت کند، نه اینکه هر جمعه اقامه نماز جمعه واجب باشد.[8]

مرحوم حائری حتی از این روایت، قرینه‌ای بر تشریعی بودن آیه «إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ» نسبت به وجوب نماز جمعه استفاده کرده‌اند؛ هرچند این برداشت از آیه، مورد پذیرش ما نیست.

منابع
بروجردی، حسین، البدر الزاهر في صلاة الجمعة و المسافر، قم - ایران، مکتب آية الله العظمی المنتظري، 1416.
حائری، مرتضی، صلاة الجمعة (حائری)، قم - ایران، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، 1418.