موضوع: نماز جمعه ۲
تاریخ جلسه : ۱۴۰۵/۷/۲۸
شماره جلسه : ۲۲
-
خلاصه جلسه گذشته
-
دستهبندی روایات دیگر مورد استناد محقق حائری در مسئله نماز جمعه
-
طایفه نخست: روایات تعلیم کیفیت خطبههای نماز جمعه
-
نقد استدلال محقق حائری
-
1. فقدان گزارش معتبر از اقامه نماز جمعه توسط شیعیان
-
2. عدم ملازمه میان مقام بیان حکم و ابتلای خارجی به موضوع
-
3. احتمال تعریض به خطبههای نماز جمعه اهل سنت
-
4. عدم دلالت روایات بر وجوب تعیینی نماز جمعه
-
استدلال حائری به روایت عمر بن حنظله بر اقامه جمعه بدون نصب خاص
-
ارزیابی استدلال
-
احتمال دیگری در تبیین سؤال عمر بن حنظله
-
تخییر بین نماز جمعه و جماعت
-
طایفه دوم: روایات تعیین وقت نماز جمعه
-
ارزیابی استدلال به این روایات
-
طایفه سوم: روایات جواز تأخیر نماز ظهر و عصر در روز جمعه
-
بررسی سند روایت
-
احتمالات موجود در تفسیر روایت
-
احتمال نخست: اقامه نماز جمعه با جماعت شیعیان
-
احتمال دوم: شرکت در نماز جمعه اهل سنت
-
احتمال سوم: مقصود از «الجمعة» در صدر روایت، نماز ظهر روز جمعه باشد
-
اشکال بر استدلال مرحوم حائری
-
پاورقی
-
منابع
الْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعَالَمِينْ وَصَلَى الله عَلَىٰ سَيِّدَنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينْ
طایفه نخست: روایات تعلیم کیفیت خطبههای نماز جمعه
محقق حائری، افزون بر چهار طایفه از روایاتی که پیشتر در کلمات فقها مورد استناد قرار گرفتهاند، به طوایف دیگری از روایات نیز برای اثبات مدعای خود استدلال کردهاند. نخستین طایفه، روایاتی است که در آنها کیفیت خطبههای نماز جمعه به اصحاب تعلیم داده شده است. مفاد این روایات آن است که امامان علیهم السلام معصوم، محتوای خطبه نخست و دوم نماز جمعه و چگونگی ایراد آنها را برای اصحاب بیان کردهاند.
نکته محوری در استدلال محقق حائری، توجه به مقام بیان این روایات است. به نظر ایشان، تعلیم کیفیت خطبهها صرفاً بیان حکمی کلی و فرضی نیست، بلکه در مقام بیان حکمی فعلی درباره عملی مورد ابتلای شیعه صورت گرفته است. بنابراین، از این روایات استفاده میشود که نماز جمعه در میان شیعیان مورد ابتلا بوده و تعلیم کیفیت خطبههای آن نیز ناظر به نیاز عملی آنان بوده است.
1. فقدان گزارش معتبر از اقامه نماز جمعه توسط شیعیان
در نقد استدلال محقق حائری، میتوان گفت که همان ملاکی که ایشان برای اثبات لزوم ذکر نصب خاص در روایات به کار میگیرند، درباره اصل اقامه نماز جمعه از سوی شیعیان نیز قابل طرح است.
توضیح آنکه اگر گفته شود چنانچه امام معصوم، شخص خاصی را برای اقامه نماز جمعه منصوب کرده بود، انتظار میرفت این امر در روایات منعکس شود، همین پرسش درباره اصل تحقق نماز جمعه در میان شیعیان نیز مطرح است، اگر شیعیان در عصر حضور، بدون امامت امام معصوم یا منصوب خاص وی نماز جمعه اقامه میکردند، انتظار میرفت گزارشی معتبر از چنین اقامهای در منابع روایی در دست باشد.
محقق حائری در استدلال خود، تعلیم کیفیت خطبههای نماز جمعه را نشانهای بر مورد ابتلا بودن این نماز در میان شیعیان دانستهاند؛ زیرا به نظر ایشان، امام معصوم در مقام بیان حکم فعلی درباره عملی بوده است که شیعیان به آن نیاز داشتهاند. با این حال، میتوان در کبرای این استدلال مناقشه کرد؛ زیرا مقام بیان احکام شرعی، ملازمهای با ابتلای خارجی مکلفان به موضوع آن احکام ندارد.
ائمه معصومین در مقام تبیین شریعت بودهاند و احکام شرعی را بیان میکردهاند، خواه آن احکام در زمان صدور روایت مورد ابتلای عملی شیعیان بوده باشد و خواه چنین نباشد. ازاینرو، نمیتوان از صرف بیان یک حکم، مورد ابتلا بودن موضوع آن را در زمان صدور روایت نتیجه گرفت.
برای نمونه، روایات متعددی درباره جهاد ابتدایی وارد شده است؛ بااینحال، ممکن است شرایط تحقق و اجرای این احکام در بسیاری از دورهها فراهم نبوده باشد. همچنین، در ابواب حدود و دیات، احکام فراوان و جزئیای از ائمه معصومین نقل شده است، درحالیکه ممکن است اجرای برخی از این احکام در جامعه شیعی آن زمان رواج نداشته یا عملاً با موانعی مواجه بوده باشد.
بنابراین، بیان تفصیلی احکام جهاد ابتدایی، حدود و دیات، بهخودیخود اثبات نمیکند که این احکام در زمان صدور روایات مورد ابتلای عملی شیعیان بودهاند. همین احتمال درباره روایات تعلیم خطبههای نماز جمعه نیز وجود دارد؛ یعنی ممکن است امام معصوم کیفیت خطبهها را بهعنوان بخشی از احکام شریعت بیان کرده باشد، بیآنکه شیعیان امکان یا شرایط اقامه نماز جمعه را داشته باشند.
افزون بر دو اشکال پیشگفته، میتوان احتمال دیگری را نیز درباره روایات تعلیم خطبههای نماز جمعه مطرح کرد. بر اساس این احتمال، بیان کیفیت خطبهها از سوی امام معصوم، نه برای آموزش چگونگی اقامه نماز جمعه به شیعیان، بلکه برای تبیین کیفیت صحیح خطبه و تعریض به خطبههای رایج در نماز جمعه اهل سنت بوده است.
توضیح آنکه ممکن است امام معصوم با توجه به شرایط آن زمان، از تصدی مستقیم نماز جمعه محروم بوده و شخص خاصی نیز از سوی ایشان برای این امر منصوب نشده باشد. همچنین، ممکن است شیعیان در چنین شرایطی امکان اقامه مستقل نماز جمعه را نداشته باشند. با وجود این، امام میتوانسته است کیفیت صحیح خطبههای نماز جمعه را بیان کند تا روشن شود خطبهای که واجد شرایط شرعی نیست، از نظر شریعت معتبر نخواهد بود.
بر این اساس، روایات تعلیم خطبهها میتوانند ناظر به تبیین معیار خطبه صحیح و بیان کاستیهای خطبههای رایج در میان اهل سنت باشند، نه اینکه لزوماً از اقامه نماز جمعه توسط شیعیان در عصر حضور حکایت کنند.
مرحوم حائری پس از بیان روایت پیشین، روایت عمر بن حنظله را نیز مؤید انعقاد نماز جمعه در میان شیعیان، بدون حضور منصوب خاص از سوی امام علیهالسلام میداند. روایت مورد استناد، درباره کیفیت قنوت در نماز جمعه است.
عَنْهُ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ أَبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ الْقُنُوتُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ «أَنْتَ رَسُولِي إِلَيْهِمْ فِي هَذَا إِذَا صَلَّيْتُمْ فِي جَمَاعَةٍ فَفِي الرَّكْعَةِ الْأُولَى وَ إِذَا صَلَّيْتُمْ وُحْدَاناً فَفِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ».[5]
بر اساس روایت، امام علیهالسلام، عمر بن حنظله را مأمور میکند که پاسخ ایشان را به دیگران برساند؛ سپس کیفیت قنوت را در دو فرض بیان میفرماید: اگر نماز را به جماعت بخوانند، قنوت در رکعت اول و اگر فرادا بخوانند، قنوت در رکعت دوم خواهد بود.
مرحوم حائری از این روایت استفاده میکند که شیعیان در عصر امام صادق علیهالسلام نماز جمعه اقامه میکردهاند و این امر، بدون وجود منصوب خاص نیز امکانپذیر بوده است.
قرینه بر استدلال
حتی اگر استدلال مرحوم حائری را بپذیریم و از روایت استفاده کنیم که شیعیان در زمان امام صادق علیهالسلام نماز جمعه اقامه میکردهاند، پرسش اساسی همچنان باقی است، از کجای روایت، وجوب نماز جمعه استفاده میشود؟
مفاد روایت، در فرض پذیرش دلالت آن، از این مقدار فراتر نمیرود که جماعتی از شیعیان نماز جمعه اقامه میکردهاند و عمر بن حنظله درباره کیفیت قنوت آن از امام علیهالسلام سؤال کرده است. اما اینکه این نماز با چه حکمی اقامه میشده، از روایت به دست نمیآید.
در واقع، میان این سه مطلب باید تفکیک کرد:
1. شیعیان در عصر امام صادق علیهالسلام نماز جمعه اقامه میکردهاند.
2. اقامه نماز جمعه بدون منصوب خاص امام علیهالسلام امکانپذیر بوده است.
3. اقامه نماز جمعه در آن شرایط واجب بوده است.
حتی اگر روایت بر دو مطلب نخست دلالت داشته باشد، مطلب سوم نیازمند دلیل جداگانه است. نه صرف وقوع نماز جمعه، وجوب آن را اثبات میکند و نه بیان کیفیت قنوت از سوی امام علیهالسلام ظهور روشنی در الزام به اقامه نماز جمعه دارد.
ممکن است در آن زمان، برخی از اصحاب قصد اقامه نماز جمعه داشتهاند، اما از کیفیت قنوت در آن آگاهی نداشتهاند. بر این اساس، سؤال عمر بن حنظله لزوماً به این معنا نیست که او یا دیگر شیعیان، اصل کیفیت نماز جمعه را نمیدانستهاند؛ بلکه ممکن است آنان از اصل تشریع قنوت آگاه بودهاند، اما درباره محل آن در نماز جمعه سؤال داشتهاند.
البته این احتمال با یک ملاحظه تاریخی همراه است؛ نماز جمعه از زمان پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و سلم اقامه میشده است و ازاینرو، ناآگاهی اصحاب از اصل کیفیت آن چندان قابل انتظار نیست. بااینحال، درباره خصوص قنوت، احتمال سؤال از کیفیت و محل آن با توجه به تفاوت شیوه عمل شیعیان و اهل سنت در این مسئله، همچنان مطرح است.
نکته دیگری که میتواند مؤید اشکال فوق باشد، تفکیک امام علیهالسلام میان فرض اقامه نماز به جماعت و نماز فرادا است. حضرت میفرماید: «إذا صليتم في جماعة ففي الركعة الأولى، وإذا صليتم وحدانا ففي الركعة الثانية.»
مرحوم حائری عنوان دوم از روایات مورد استناد خود را روایات تعین وقت نماز جمعه بیان میکند؛ مقصود، روایاتی است که درباره وقت نماز جمعه وارد شدهاند. صاحب وسائل در باب هشتم از ابواب نماز جمعه، بیستویک روایت در این زمینه نقل کرده است. برخی از این روایات، از ضیق وقت نماز جمعه حکایت دارند.
از جمله این روایات، روایت زیر است:
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَقُولُ: إِنَّ مِنَ الْأُمُورِ أُمُوراً مُضَيَّقَةً وَ أُمُوراً مُوَسَّعَةً وَ إِنَّ الْوَقْتَ وَقْتَانِ وَ الصَّلاَةُ مِمَّا فِيهِ السَّعَةُ فَرُبَّمَا عَجَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ رُبَّمَا أَخَّرَ إِلاَّ صَلاَةَ الْجُمُعَةِ فَإِنَّ صَلاَةَ الْجُمُعَةِ مِنَ الْأَمْرِ الْمُضَيَّقِ إِنَّمَا لَهَا وَقْتٌ وَاحِدٌ حِينَ تَزُولُ وَ وَقْتُ الْعَصْرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَقْتُ الظُّهْرِ فِي سَائِرِ الْأَيَّامِ.[6]
بر اساس این روایت، امور از جهت وقت به دو دسته مضیق و موسع تقسیم میشوند. نماز از اموری است که در وقت آن سعه وجود دارد و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گاهی آن را زودتر و گاهی با تأخیر اقامه میکردند؛ اما نماز جمعه از این قاعده مستثناست و وقت آن به هنگام زوال شمس اختصاص دارد.
البته مقصود از تأخیر در این روایت، لزوماً تأخیر تا پایان وقت نیست، بلکه ممکن است تأخیر از آغاز وقت، بهاندازهای محدود باشد. ازاینرو، برای تعیین دقیق محدوده وقت نماز جمعه، باید روایات این باب و ادله مربوط به پایان وقت آن جداگانه بررسی شوند.
در پاسخ باید توجه داشت که روایت یادشده در مقام بیان وقت نماز جمعه است، نه در مقام بیان اصل تشریع یا وجوب آن. امام علیهالسلام درصدد تبیین تفاوت نماز جمعه با سایر نمازها از جهت سعه و ضیق وقت هستند؛ ازاینرو، صرف بیان وقت نماز جمعه، دلالتی بر وجوب تعیینی یا تخییری آن ندارد.
این اشکال، اختصاص به روایت مورد بحث ندارد، بلکه درباره بسیاری از طوایفی که مرحوم حائری به آنها استناد کردهاند نیز جاری است. برای نمونه، روایات تعلیم خطبه نماز جمعه نیز ممکن است در مقام بیان کیفیت اقامه این نماز باشند، نه در مقام بیان اصل وجوب آن در عصر حضور یا غیبت.
مرحوم حائری سومین طایفه از روایات مورد استناد خود را روایاتی میداند که بر جواز تأخیر نماز ظهر و عصر در روز جمعه از اول وقت دلالت دارند. صاحب وسائل در باب دهم از ابواب نماز جمعه، با عنوان «باب جواز تأخير الظهرين يوم الجمعة عن أول الوقت»، روایتی از ابوبصیر نقل میکند که محور بحث در این طایفه قرار گرفته است.
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ، وَ قَدْ صَلَّيْتُ الْجُمُعَةَ وَ الْعَصْرَ فَوَجَدْتُهُ قَدْ بَاهَى يَعْنِي مِنَ الْبَاهِ أَيْ جَامَعَ فَخَرَجَ إِلَيَّ فِي مِلْحَفَةٍ ثُمَّ دَعَا جَارِيَتَهُ فَأَمَرَهَا أَنْ تَضَعَ لَهُ مَاءً يَصُبُّهُ عَلَيْهِ فَقُلْتُ لَهُ أَصْلَحَكَ اللَّهُ مَا اغْتَسَلْتَ فَقَالَ مَا اغْتَسَلْتُ بَعْدُ وَ لاَ صَلَّيْتُ قُلْتُ لَهُ قَدْ صَلَّيْتُ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ جَمِيعاً قَالَ لاَ بَأْسَ.[7]
سند روایت چنین است؛ محمد بن الحسن، به طریق خود، از حسین بن سعید اهوازی، از صفوان، از عبدالله بن بکیر.
ممکن است مقصود ابوبصیر از تعبیر «صليت الجمعة والعصر» این باشد که وی نماز جمعه را با گروهی از شیعیان اقامه کرده و پس از آن نماز عصر را نیز خوانده است. بر اساس این احتمال، روایت از وقوع نماز جمعه در میان شیعیان در عصر امام صادق علیهالسلام حکایت دارد.
احتمال دیگر آن است که ابوبصیر در نماز جمعهای که اهل سنت اقامه کردهاند، شرکت کرده باشد. شرکت شیعیان در نماز جمعه اهل سنت، در برخی روایات دیگر نیز مطرح شده است؛ ازاینرو، این احتمال در تفسیر روایت حاضر قابل طرح است.
بر اساس این احتمال، تعبیر «صليت الجمعة والعصر» هیچ دلالتی بر اقامه نماز جمعه به امامت یکی از شیعیان ندارد تا بتوان از آن، امکان یا وجوب اقامه نماز جمعه بدون منصوب خاص را نتیجه گرفت.
احتمال دیگری نیز در تفسیر روایت وجود دارد. ممکن است تعبیر «صليت الجمعة» در صدر روایت، به قرینه ذیل، به معنای نماز ظهر روز جمعه باشد، نه نماز جمعه اصطلاحی.
در برخی روایات، از نماز ظهر روز جمعه نیز با تعابیری مرتبط با جمعه یاد شده است. بر این اساس، ممکن است ابوبصیر ابتدا از خواندن نماز ظهر و عصر خود خبر داده و سپس درباره جمع میان آن دو سؤال کرده باشد. در این صورت، تعبیر «قد صليت الظهر والعصر جميعا» در ذیل روایت، قرینهای برای تفسیر صدر خواهد بود.
پرسش اساسی از مرحوم حائری این است که حتی اگر تعبیر «صليت الجمعة» را بر نماز جمعهای حمل کنیم که شیعیان اقامه کردهاند، وجوب آن از کجا اثبات میشود؟ برای اثبات مدعای ایشان، باید افزون بر اصل وقوع نماز جمعه، وجوب اقامه آن در عصر حضور بدون منصوب خاص نیز اثبات شود. حال آنکه روایت از این جهت ساکت است و هیچ دلالت روشنی بر الزام شیعیان به اقامه نماز جمعه ندارد.
افزون بر این، اصل اینکه مقصود از «الجمعة» در صدر روایت، نماز جمعه شیعیان باشد، قطعی نیست. احتمال شرکت در نماز جمعه اهل سنت و نیز احتمال اراده نماز ظهر روز جمعه، مانع از آن است که روایت بهعنوان دلیل روشن بر اقامه نماز جمعه به امامت شیعیان تلقی شود.
بنابراین، استدلال به این روایت با دو اشکال اساسی روبهروست؛ نخست، ابهام در مراد از نماز جمعه در صدر روایت؛ دوم، عدم دلالت بر وجوب اقامه نماز جمعه، حتی بر فرض پذیرش احتمال نخست.
نتیجه آنکه روایت ابوبصیر، با وجود اعتبار سندی، برای اثبات وجوب نماز جمعه در میان شیعیان بدون منصوب خاص کافی نیست. این روایت در مقام بیان کیفیت و حکم عملی مرتبط با نمازهای روز جمعه است و از آن نمیتوان بهروشنی وجوب اقامه نماز جمعه را استفاده کرد. ازاینرو، استناد مرحوم حائری به این طایفه برای اثبات مدعای خود، تمام نیست.
پاورقی
[1] صلاة الجمعة (حائری)، ص. ۱۵۰.
[2] «عَنْهُ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: حَثَّنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عَلَى صَلاَةِ الْجُمُعَةِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ نَأْتِيَهُ فَقُلْتُ لَهُ نَغْدُو عَلَيْكَ فَقَالَ «لاَ إِنَّمَا عَنَيْتُ عِنْدَكُمْ».» (تهذيب الأحكام، ج ۳، ص. ۲۳۹.)
[3] « مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ اَلْعَبَّاسِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنِ اِبْنِ بُكَيْرٍ قَالَ حَدَّثَنِي زُرَارَةُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ قَالَ: «مِثْلُكَ يَهْلِكُ وَ لَمْ يُصَلِّ فَرِيضَةً فَرَضَهَا اللَّهُ» قَالَ قُلْتُ فَكَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ قَالَ «صَلُّوا جَمَاعَةً يَعْنِي صَلاَةَ الْجُمُعَةِ». » (همان، ج ۳، ۲۳۹.)
[4] « لو أمكن الاجتماع حال الغيبة استحبت الجمعة» (تبصرة المتعلمین في أحکام الدین، با حسین درگاهی و محمدهادی یوسفی غروی، ص. ۴۷.)
[5] تهذيب الأحكام، ج ۳، ۱۶.
[6] تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، ج ۷، ص. ۳۱۶.
[7] همان، ج ۷، ۳۲۱.
[8] اختیار معرفة الرجال، ج ۲، ص. ۶۳۵.
[9] « أَقُولُ: حَمَلَهُ اَلشَّيْخُ عَلَى وُجُودِ الْعُذْرِ وَ لاَ يَخْفَى أَنَّ وَجْهَ تَرْكِ الْإِمَامِ لِلْجُمُعَةِ كَوْنُ إِمَامِهَا مُخَالِفاً فَاسِقاً وَ قَدْ تَقَدَّمَ مَا يَدُلُّ عَلَى الْمَقْصُودِ فِي الْمَوَاقِيتِ.» (تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، ج ۷، ۳۲۱.)
حائری، مرتضی، صلاة الجمعة (حائری)، قم - ایران، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، 1418.
حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم - ایران، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1416.
طوسی، محمد بن حسن، تهذيب الأحكام، دار الکتب الإسلامیة، 1365.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین في أحکام الدین، مع حسین درگاهی و محمدهادی یوسفی غروی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات، 1411.
کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1404.
نظری ثبت نشده است .