در جلسه گذشته، دلیل نهم در اثبات شرطیت نماز جمعه به امام معصوم (ع) یا منصوب از جانب ایشان مورد بررسی قرار گرفت، مرحوم حائری با بیان چهار اشکال به استدلال به روایت استحباب استشعار حزن در عیدین،[1] دلالت این روایت بر مدعی را نپذیرفت. اما پس از پاسخ به اشکالات ایشان در جمع بندی این دلیل به این نتیجه رسیدیم، نکاتی که آیت‌الله حائری در پاسخ به استدلال مبتنی بر این روایت مطرح کرده‌اند، تام و قابل پذیرش نیست. به نظر ما، نماز جمعه از این حیث در حکم نماز عیدین است؛ بدین معنا که هرچند ادعای قطع و جزم در این مسئله ممکن نیست، اما ظن قوی وجود دارد که اگر بر اساس این روایت، اقامه نماز عیدین به امام معصوم یا منصوب از جانب او اختصاص داشته باشد، همین ملاک و حکم در مورد نماز جمعه نیز جریان خواهد داشت.

در بررسی سند روایت، عبدالله بن دینار هرچند در کتب رجالی تصریح به توثیق خاصّی درباره او نشده است، اما بر اساس مبنایی که در فقه اختیار کرده‌ایم، عدم ذکر قدح یا تضعیف درباره راوی برای اعتبار او کفایت می‌کند؛ ازاین‌رو، ما به «اصالة الوثاقة» و «اصالة العدالة» ملتزم هستیم. به بیان دیگر، هرگاه راوی در معرض نقد رجالیان قرار گرفته و با این حال تضعیفی در حق او نقل نشده باشد، همین امر برای احراز اعتبار او کافی است. این مبنا از اهمیت بالایی برخوردار است و نباید چنین پنداشت که فقدان توثیق صریح، مستلزم کنار گذاشتن روایت است؛ بلکه همین مقدار که راوی فاقد قدح و طعن باشد و در معرض ارزیابی ناقدان قرار گرفته باشد، کفایت می‌کند.

در این مورد، افزون بر فقدان هرگونه تضعیف، قرائن مؤیدی نیز وجود دارد؛ از جمله آنکه حنان بن سدیر ـ که از چهره‌های شناخته‌شده است ـ و نیز حسن بن محبوب ـ از اصحاب اجماع ـ از عبدالله بن دینار روایت نقل کرده‌اند، و این خود شاهدی بر عدم اشکال در وثاقت وی است.

بر این اساس، لازم نیست راوی حتماً دارای توثیق صریح باشد؛ این مبنا جدید هم نیست و از سال‌ها پیش در مباحث خارج اجتهاد و تقلید بر آن تأکید شده است.

 افزون بر این، مبنای دیگری نیز وجود دارد که مورد قبول بسیاری از رجالیان است و آن اینکه نقل اجلّاء از یک راوی، کاشف از وثاقت اوست؛ بلکه به نظر ما حتی نقل یک شخصیت جلیل‌القدر نیز برای اثبات وثاقت خبری کفایت می‌کند. همان‌گونه که در عرف، اگر یک مرجع تقلید مطلبی را از فردی نقل کند، همین امر نشان‌دهنده اعتماد او به گوینده است. افزون بر این، در برخی موارد وثوق به مضمون روایت نیز حاصل می‌شود.

افزون بر این، بنای عقلایی بر اعتماد به ظاهر حال اشخاص است؛ یعنی تا زمانی که فرد در مقام عمل و رفتار اجتماعی خود متدین، قابل اعتماد و متعارف جلوه می‌کند، عقلاء او را عادل و امین تلقی می‌کنند. این ادله نشان می‌دهد که پذیرش راویِ فاقد قدح، نه یک تسامح علمی، بلکه انعکاس یک روش عقلاییِ ریشه‌دار در تشخیص وثاقت و اعتماد است.

همین معنا در زمان حاضر نیز قابل تطبیق است؛ چنان‌که اعطای اجازه روایت یا اجازه تصرف در وجوهات از سوی مرجع تقلید به شخصی، به معنای شهادت به راستگویی یا عدم دروغگویی او نیست، بلکه بیانگر آن است که از نظر مرجع، تصرفات و بیان دینی این شخص مورد اعتماد است و مردم می‌توانند در امور دینی به او مراجعه کنند. در نتیجه، بحث از وثاقت در این موارد، ناظر به صلاحیت و اعتماد در مقام بیان دین است، نه صرف صدق و کذب در گفتار.

ایشان سپس به روایاتی اشاره می‌کنند که نماز جمعه را به عنوان «عید» معرفی کرده‌اند؛ از جمله روایت یعقوب از امام کاظم (ع) که در آن آمده است: «و ليس للمسلمين عيدٌ كان أولى منه»، و نیز مرسل صدوق که امیرالمؤمنین (ع) در خطبه نماز جمعه فرمودند: «إنّ هذا اليوم يومٌ جعله الله لكم عيداً». همچنین در روایتی دیگر از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که روز جمعه عید مسلمانان است و حتی از عید فطر و قربان برتر شمرده شده است. مجموعه این روایات نشان می‌دهد همان‌گونه که اقامه نماز عید فطر و قربان اختصاص به امام معصوم دارد، نماز جمعه نیز از همین جهت، در همان چارچوب قرار می‌گیرد.[5]

مرحوم آیت‌الله حائری در مقام پاسخ به اشکال مطرح‌شده، می‌فرمایند که قیاس نماز جمعه بر نماز عید از جهت اشتراط به امام، محل تأمل است. ایشان در توضیح اشکال بیان می‌کنند که در روایت سماعه، جمله «إذا كنت في أرض ليس فيها إمام» ظهور در نبود امام معصوم ندارد، بلکه ظاهر آن ناظر به نبود ائمه جور است؛ یعنی مکانی که حاکم وقت یا نماینده او حضور ندارد. از این‌رو، سؤال سماعه این است که آیا در چنین شرایطی می‌تواند خود امامت مردم را بر عهده بگیرد یا نه.[6]

در پاسخ به این تحلیل، گفته می‌شود این ظهور ادعایی از کجا به دست آمده است؟ مرحوم حائری می‌فرمایند: با توجه به این‌که امام صادق علیه‌السلام در زمان خود مبسوط‌الید نبوده‌اند، تفاوتی میان مدینه و سایر شهرها از این جهت وجود نداشته است؛ بنابراین، نمی‌توان «عدم وجود امام» را به معنای عدم حضور امام معصوم دانست. با این حال، ایشان می‌پذیرند که ذیل روایت، یعنی تعبیر «لا صلاة إلا مع إمام»، ظهور در امام معصوم دارد و این تنافی آشکار در استظهار ایشان است.

در ادامه، مرحوم حائری این نکته را مطرح می‌کنند که معلوم نیست این بیان در مقام تبیین حکم واقعی باشد؛ بلکه احتمال دارد از باب تقیه صادر شده باشد. بدین معنا که امام علیه‌السلام برای جلوگیری از ایجاد مشکل و فساد اجتماعی، به سماعه توصیه کرده‌اند که در چنین شرایطی نماز را به صورت فرادی به‌جا آورد؛ زیرا اقامه جماعت بدون اذن خلیفه وقت می‌توانست موجب گرفتاری و مفسده شود. از این‌رو، فرمایش «لا صلاة إلا مع إمام» ممکن است ناظر به ملاحظه شرایط تقیه و حفظ جان و امنیت شیعیان باشد، نه بیان حکم واقعی اولی.[7]

بر این اساس، اگر واقعاً امام علیه‌السلام در روایت مورد بحث قصد تقیه داشتند، نیازی به بیان کبری «لا صلاة إلا مع الإمام» وجود نداشت؛ بلکه کافی بود بفرمایند؛ اگر از سوی خلیفه کسی برای اقامه نماز تعیین شد، با او نماز بخوان، و اگر چنین نشد، نماز را به‌صورت فرادا به‌جا آور، و همین جمله «لا بأس أن تصلی وحدک» کفایت می‌کرد. ذکر قاعده کلی «لا صلاة إلا مع الإمام» نشان می‌دهد که این بیان در مقام تبیین حکم واقعی صادر شده است؛ زیرا در کبری، مجالی برای تقیه وجود ندارد. از این‌رو، پاسخ مرحوم آقای حائری مبنی بر حمل روایت بر تقیه، قابل پذیرش نیست و از روایت استفاده می‌شود که نماز عید، تنها با امام مشروع منعقد می‌گردد.